1. Bối cảnh và Sự ra đời của Chi bộ Đảng đầu tiên tại Càng Long (1930)Đầu năm 1930, bối cảnh lịch sử Việt Nam đặt ra một yêu cầu cấp thiết: sự cần thiết phải thành lập một chính đảng cộng sản duy nhất để thống nhất và lãnh đạo phong trào cách mạng đang phát triển mạnh mẽ trên cả nước. Sự tồn tại của ba tổ chức cộng sản hoạt động riêng rẽ tiềm ẩn nguy cơ chia rẽ, làm suy yếu sức mạnh chung. Trước đòi hỏi đó, việc hợp nhất thành một Đảng duy nhất trở thành nhiệm vụ sống còn. Từ đó, việc hình thành các tổ chức Đảng ở cấp cơ sở như một bước đi tất yếu để hiện thực hóa sứ mệnh lịch sử của Đảng, đưa đường lối cách mạng vào thực tiễn đấu tranh của quần chúng.
1.1. Bối cảnh Lịch sử Toàn quốc và Khu vựcĐáp ứng yêu cầu của lịch sử, ngày 3 tháng 2 năm 1930, Hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản (Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn) đã diễn ra tại Cửu Long (gần Hương Cảng, Trung Quốc) dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Ái Quốc. Hội nghị quyết định thành lập một Đảng Cộng sản duy nhất, lấy tên là Đảng Cộng sản Việt Nam.Ngay sau sự kiện trọng đại này, vào cuối tháng 2 năm 1930, Xứ ủy Nam Kỳ được thành lập, bao gồm các đồng chí Ngô Gia Tự, Châu Văn Liêm, Ung Văn Khiêm, Hà Huy Giáp..., do đồng chí Ngô Gia Tự làm Bí thư. Sự ra đời của Xứ ủy đã tạo tiền đề trực tiếp cho việc xây dựng và phát triển các tổ chức Đảng tại các địa phương ở Nam Kỳ, trong đó có Trà Vinh.
1.2. Thành lập Chi bộ An Trường: Cái nôi của Phong trào Cách mạngGiữa tháng 3 năm 1930, hai đồng chí Ung Văn Khiêm và Hà Huy Giáp, đại diện Xứ ủy Nam Kỳ, đã đến Càng Long để trực tiếp chỉ đạo thành lập tổ chức Đảng. Một hội nghị được tổ chức tại nhà đồng chí Nguyễn Kim Tián (ấp 3, xã An Trường). Tại đây, các đồng chí đã quyết định chuyển các hội viên ưu tú của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và Công, Nông hội trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.Sự kiện này đã khai sinh ra Chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Trà Vinh tại xã An Trường, huyện Càng Long. Chi bộ An Trường trực thuộc Đặc khu ủy Hậu Giang. Chi bộ ban đầu gồm các đồng chí:• Mai Đăng Khóa• Lê Quang Lực• Nguyễn Phát Đạt• Dương Hảo Học• Đoàn Văn QuýĐồng chí
Nguyễn Phát Đạt được cử làm Bí thư chi bộ. Một thời gian sau, chi bộ phát triển thêm các đồng chí Nguyễn Thành Thi, Lê Văn Mười, Nguyễn Văn Đôi, Nguyễn Kiến Nghĩa... Chi bộ An Trường đã trở thành hạt nhân lãnh đạo, là cái nôi của phong trào cách mạng trong toàn tỉnh.
1.3. Mở rộng Tổ chức và Thành lập Quận ủy Càng LongSau khi thành lập, tổ chức Đảng tại Càng Long đã phát triển một cách nhanh chóng. Chi bộ An Trường đã tích cực xây dựng cơ sở tại các xã lân cận như Mỹ Cẩm, Tân An, Bình Phú và Phương Thạnh, tạo ra một mạng lưới cách mạng rộng khắp.Đến mùa thu năm 1930, Ban Chấp hành tỉnh Đảng bộ Trà Vinh được thành lập. Song song đó,
Quận ủy Càng Long cũng chính thức ra đời. Cơ cấu lãnh đạo đầu tiên của Quận ủy bao gồm:•
Bí thư: Đồng chí Dương Hảo Học (Tỉnh ủy viên)•
Phó Bí thư: Đồng chí Nguyễn Kim Tián•
Các ủy viên: Lê Quang Lực, Nguyễn Thành Thi, Nguyễn Văn Hai (được bổ sung năm 1934).Sau khi Quận ủy thành lập, đồng chí Nguyễn Phát Đạt được Đặc khu ủy Hậu Giang phân công làm cán bộ của Đặc khu ủy, có nhiệm vụ theo dõi phong trào và báo cáo tình hình các chi bộ trong tỉnh Trà Vinh. Việc thành lập thành công Chi bộ An Trường và sau đó là Quận ủy Càng Long đã đặt nền móng tổ chức vững chắc, đánh dấu một bước ngoặt trong phong trào cách mạng của huyện, chuẩn bị cho những cuộc đấu tranh quyết liệt sắp tới.
2. Lãnh đạo Phong trào Đấu tranh Cách mạng (1930-1935)Ngay sau khi ra đời, Đảng bộ Càng Long non trẻ đã thể hiện vai trò tiên phong trong việc nhanh chóng vận động và tổ chức quần chúng đấu tranh trực diện với chính quyền thực dân và phong kiến tay sai. Giai đoạn 1930-1935 là phép thử đầu tiên, khẳng định uy tín, năng lực lãnh đạo của Đảng bộ và lòng tin tuyệt đối của nhân dân vào sự nghiệp cách mạng do Đảng dẫn dắt.
2.1. Phân tích Cuộc Biểu tình ngày 1 tháng 8 năm 1930: Biểu dương Sức mạnh Quần chúngDưới sự chỉ đạo của Tỉnh ủy Trà Vinh, Đảng bộ Càng Long đã tổ chức một cuộc tuần hành và mít tinh quy mô lớn vào ngày 1 tháng 8 năm 1930. Ngay từ rạng sáng, một lực lượng khoảng 4.000 nông dân đã tập trung tại sân banh ấp 3, xã An Trường, sau đó chia làm hai cánh tiến về dinh quận.Cuộc biểu tình thể hiện ý chí quật cường của nhân dân qua các khẩu hiệu đấu tranh mang mục tiêu chính trị rõ ràng:
| Khẩu hiệu Đấu tranh | Mục tiêu Chính trị |
| "Giảm thuế thân và không làm xâu" | Chống lại chính sách bóc lột kinh tế trực tiếp của thực dân. |
| "Giảm tô, giảm tức, bỏ công lễ!" | Đòi quyền lợi cho nông dân, giảm gánh nặng từ địa chủ. |
| "Dân cày có ruộng!" | Hướng tới mục tiêu cốt lõi của cách mạng ruộng đất. |
| "Đả đảo quan làng, địa chủ!" | Chống lại bộ máy cai trị tay sai ở cơ sở. |
| "Đả đảo thực dân Pháp!" | Thể hiện mục tiêu cao nhất là giành độc lập dân tộc. |
| "Hoan nghênh Đảng Cộng sản!" | Khẳng định vai trò lãnh đạo và sự tin tưởng của quần chúng vào Đảng. |
Cuộc đối đầu diễn ra căng thẳng khi đoàn biểu tình tiến đến dinh quận, nơi Đốc Phủ Hồ Văn Trung và Tỉnh trưởng Landron đã điều động lính mã tà để đàn áp. Đồng chí
Nguyễn Văn Lẹ, tay cầm cờ đỏ búa liềm, đã dũng cảm đi đầu, hô vang các yêu sách. Bị địch bắt và tra tấn dã man, đồng chí
"bị tróc da lưng, da đầu lại bị đánh đập bằng báng súng, chết đi sống lại nhiều lần." Dù kiệt sức, đồng chí vẫn kiên cường đứng lên tố cáo tội ác của kẻ thù. Trong lúc hỗn loạn, các nữ chiến sĩ đã dũng cảm xông vào giải cứu đồng đội. Tiêu biểu là tấm gương của
chị Hai Cải, dù
cầm cờ giương cao, bị địch bắn vào bàn tay vẫn xông lên hô vang khẩu hiệu đấu tranh.Kết quả cuộc biểu tình:•
Thắng lợi: Chính quyền thực dân buộc phải chấp nhận một số yêu sách quan trọng: ◦ Địa chủ phải cắt bỏ các thủ tục tạp dịch như tô phụ, công lặt vặt. ◦ Giảm xâu, bỏ thuế thủy lợi. ◦ Giảm thuế thân từ 5 đồng xuống còn 4 đồng 5 cắc.•
Tổn thất: ◦
Hy sinh: 5 người (Nguyễn Văn Út, Dương Văn Hương, Phạm Thị Dâu, Võ Văn Hè, Lê Trung Phàm). ◦
Bị thương: Nhiều người, trong đó 3 người bị thương rất nặng (Lê Văn Thông, Lê Văn Choi, Trần Văn Khai). ◦
Bị bắt: Hàng chục người, bao gồm các lãnh đạo chủ chốt như Nguyễn Văn Lẹ, Dương Hảo Học, Đoàn Văn Quý và nhiều đảng viên, quần chúng yêu nước khác.Cuộc biểu tình ngày 1/8/1930 là cuộc đấu tranh có quy mô lớn nhất tại Trà Vinh lúc bấy giờ. Khi nhận được tin tức về sự kiện và tấm gương đấu tranh kiên cường của đồng chí Nguyễn Văn Lẹ, đồng chí Ung Văn Khiêm, thành viên Xứ ủy, đã phấn chấn khẳng định:
“Sáu Lẹ thật xứng đáng là đảng viên cộng sản”. Sự kiện này đã tạo tiếng vang lớn, là minh chứng cho sức mạnh của khối liên minh công nông dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đây là một cuộc đấu tranh rung chuyển,
“phối hợp nhịp nhàng với tiếng trống Xôviết Nghệ - Tĩnh”, góp phần cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng trong toàn Nam Kỳ và cả nước.
2.2. Các Cuộc đấu tranh Tiêu biểu khác và Sự Đàn áp của Thực dânTinh thần đấu tranh tiếp tục lan tỏa. Năm 1931, dưới sự lãnh đạo của Chi bộ Bình Phú, hơn 200 dân chài lưới tại các xã Bình Phú, Nhị Long, Đức Mỹ đã kiên quyết đấu tranh chống lại thuế thủy lợi do cai tổng Trứ áp đặt. Cuộc đấu tranh đã giành thắng lợi, buộc Tỉnh trưởng Trà Vinh phải công bố bãi bỏ loại thuế này.Chính quyền Pháp đã theo dõi sát sao và liên tục đàn áp phong trào. Các báo cáo mật của chúng đã ghi nhận:•
Báo cáo số 107C (8/11/1930): Ghi nhận việc rải truyền đơn và cắm cờ đỏ ở Phương Thạnh và cảnh báo về một cuộc đấu tranh sắp nổ ra ở Càng Long.•
Báo cáo số 1779 (23/11/1930): Báo cáo về việc bắt giữ 8 người tại Mỹ Cẩm và các lãnh đạo cốt cán như
Nguyễn Phát Đạt (bị kết án 5 năm tù) và
Mai Đăng Khóa.•
Báo cáo số 56C (29/3/1932) và 145C (12/10/1933): Tiếp tục ghi nhận các hoạt động cắm cờ và rải truyền đơn tại An Trường và Tân An.
2.3. Giai đoạn Củng cố và Duy trì Phong trào (1932-1935)Trước sự khủng bố trắng của kẻ thù, phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, các đảng viên vẫn kiên trì bám trụ, tìm cách củng cố lại tổ chức. Cuối năm 1933, đồng chí Trần Văn Giàu (Ủy viên Xứ ủy Nam Kỳ) đã về Càng Long để nối lại đường dây liên lạc. Đầu năm 1934, Quận ủy Càng Long được kiện toàn lại. Đến năm 1935, sau khi mãn hạn tù, đồng chí
Dương Hảo Học trở về và tiếp tục đảm nhận nhiệm vụ Bí thư Quận ủy.Dù đối mặt với sự đàn áp tàn bạo, Đảng bộ Càng Long vẫn kiên trì bám rễ trong lòng dân, duy trì được ngọn lửa đấu tranh và từng bước củng cố tổ chức, tạo tiền đề vững chắc để nắm bắt thời cơ thuận lợi mới.
3. Cao trào Mặt trận Dân chủ (1936-1939): Một Giai đoạn Phát triển Vượt bậcThắng lợi của Mặt trận Nhân dân Pháp trong cuộc tổng tuyển cử năm 1936 đã tạo ra một thời cơ chiến lược cho cách mạng Đông Dương. Trước bối cảnh mới, Đảng bộ Càng Long đã thể hiện sự nhạy bén chính trị khi nhanh chóng chuyển hướng phương pháp đấu tranh, tận dụng triệt để các khả năng hợp pháp và nửa hợp pháp để xây dựng và phát triển lực lượng cách mạng một cách sâu rộng.
3.1. Vận dụng Bối cảnh Mới: Thành lập các Ủy ban Hành độngHưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, các Ủy ban Hành động đã được thành lập khắp nơi. Tại Càng Long, hai ủy ban tiêu biểu đã ra đời:•
Ủy ban Hành động Càng Long: Do đồng chí
Lê Quang Lực làm Trưởng ban, quy tụ nhiều chiến sĩ cách mạng vừa ra tù. Trụ sở được đặt công khai tại chợ Càng Long.•
Ủy ban Hành động Bình Phú: Bao gồm các đồng chí Đoàn Thiện Chí, Đỗ Phú Hữu... đặt trụ sở tại chợ Bình Phú.Các ủy ban này hoạt động công khai, treo biểu ngữ, tổ chức lấy chữ ký của nhân dân, tiếp nhận đơn khiếu nại của quần chúng để tố cáo quan lại tham nhũng, địa chủ cường hào và vận động cho Đông Dương Đại hội.
3.2. Đa dạng hóa Hình thức Đấu tranh và Phát triển Lực lượngGiai đoạn này chứng kiến sự ra đời của hàng loạt tổ chức quần chúng, hoạt động dưới nhiều hình thức đa dạng, thu hút đông đảo nhân dân tham gia:•
Các hội ái hữu, nghiệp đoàn: Hội thợ may, hội thợ hớt tóc, hội vần công cày cấy...•
Hội truyền bá quốc ngữ: Hoạt động mạnh mẽ ở An Trường, góp phần nâng cao dân trí.•
Các nhóm đọc sách báo công khai của Đảng: Báo
Dân chúng,
L’avant garde,
Nhành lúa... được lưu hành rộng rãi, giúp nâng cao nhận thức chính trị cho quần chúng.Các hình thức đấu tranh kinh tế cũng được đẩy mạnh. Điển hình là cuộc đấu tranh thành công của nông dân ấp Phú Đức, đòi địa chủ phải trả thêm một giạ lúa công cho người cày cấy. Về văn hóa - tuyên truyền, Đảng bộ đã tổ chức một đêm diễn tuồng của đoàn hát Huỳnh Hoa để quyên góp, ủng hộ báo
Dân chúng - cơ quan ngôn luận của Đảng.
3.3. Các Cuộc Biểu tình Lớn và Sự Lớn mạnh của Đảng bộKhông khí đấu tranh sôi động khắp các vùng nông thôn, đặc biệt tại An Trường, Mỹ Cẩm và Bình Phú.•
Tháng 3/1937: Một cuộc biểu tình lớn của hàng ngàn người diễn ra từ ấp 7 An Trường, giương cao cờ búa liềm và các biểu ngữ đòi tự do, dân chủ, đòi thả tù chính trị. Chính quyền thực dân đã đàn áp, bắt giữ 68 người và kết án tù 6 đồng chí.•
Ngày 4/4/1937: Một cuộc biểu tình lớn hơn lại nổ ra để phản đối vụ bắt bớ. Truyền đơn được rải khắp nơi với nội dung tố cáo sự bất công và kêu gọi đấu tranh:“Hỡi các bạn dân cày, Hỡi những người vô sản, Chúng ta làm việc cực nhọc mà không đủ tiền để vợ con chúng ta may quần áo. Suốt cả năm chúng ta ra sức làm giàu cho chủ nghĩa tư bản và bọn địa chủ lớn. Ấy thế mà Chính phủ không chịu giảm thuế thân cho những người dân vô sản, vẫn bắt họ nộp mỗi năm 4 đồng rưỡi, trong khi những người giàu có với những vựa lúa tràn đầy, chỉ phải nộp hơn chúng ta một đồng. Vì vậy, chúng ta hãy đứng lên đấu tranh.• Dứt khoát không nộp thuế thân để phản đối sự bất công đó.• Đả đảo chế độ hành chính áp dụng cho người bản xứ.• Mặt trận dân chủ muôn năm• Đả đảo chủ nghĩa thực dân Pháp• Ân xá hoàn toàn cho tù chính trị.Ký tên Dân chúng Trà Vinh”Ngoài ra, Đảng bộ còn tổ chức cho đảng viên và quần chúng lên Sài Gòn tham dự mít tinh kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1-5 và tổ chức mít tinh kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga (7/11/1937).Qua cao trào dân chủ, Đảng bộ đã trưởng thành vượt bậc. Các chi bộ xã được củng cố vững mạnh với các bí thư tiêu biểu như: Đoàn Văn Thích (An Trường), Trương Văn Đa (Tân An - Huyền Hội), Nguyễn Thành Biện (Phương Thạnh), Nguyễn Trung Chánh (Bình Phú), Phạm Văn Xe (Nhị Long), Ba Đấu (Mỹ Cẩm), Sử Công Dân (Đại Phước).Giai đoạn 1936-1939 là thời kỳ Đảng bộ Càng Long phát triển sâu rộng cả về tổ chức lẫn ảnh hưởng chính trị, tích lũy được những kinh nghiệm quý báu trong việc tập hợp và lãnh đạo quần chúng, chuẩn bị cho giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc đầy thử thách sắp tới.
4. Tổng kết và Đánh giá Vai trò Lãnh đạo của Đảng bộ (1930-1939)Trong thập kỷ đầu tiên kể từ khi thành lập, Đảng bộ huyện Càng Long đã khẳng định vai trò tiên phong, là hạt nhân đoàn kết, tổ chức và dẫn dắt quần chúng nhân dân vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách, đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Từ một chi bộ đầu tiên, Đảng bộ đã lớn mạnh không ngừng, bám rễ sâu chắc trong lòng dân.
4.1. Đánh giá những Thành tựu và Thắng lợi then chốtGiai đoạn 1930-1939 đã ghi dấu những thành tựu nổi bật, đặt nền móng vững chắc cho sự nghiệp cách mạng của huyện:1.
Xây dựng thành công tổ chức Đảng từ cơ sở: Việc thành lập Chi bộ An Trường - chi bộ đầu tiên của tỉnh Trà Vinh - và sau đó là Quận ủy Càng Long đã tạo ra hạt nhân lãnh đạo chính trị vững vàng, chấm dứt thời kỳ đấu tranh tự phát.2.
Tổ chức và lãnh đạo các cuộc đấu tranh quy mô lớn: Tiêu biểu là cuộc biểu tình ngày 1/8/1930, một sự kiện làm rung chuyển bộ máy cai trị của địch, buộc chúng phải nhượng bộ, đồng thời biểu dương sức mạnh to lớn của quần chúng cách mạng.3.
Duy trì và củng cố lực lượng trong giai đoạn khó khăn: Bất chấp sự khủng bố ác liệt của kẻ thù (1932-1935), Đảng bộ vẫn tồn tại và bám sát nhân dân, giữ vững ngọn lửa đấu tranh.4.
Phát triển lực lượng chính trị hùng hậu: Trong cao trào Mặt trận Dân chủ (1936-1939), Đảng bộ đã phát triển mạnh mẽ về mọi mặt, tập hợp được đông đảo quần chúng trong các tổ chức hợp pháp, tạo ra một thế và lực mới cho cách mạng.
4.2. Phân tích Bài học Kinh nghiệm và Tầm vóc Lịch sửQua thực tiễn đấu tranh, Đảng bộ Càng Long đã đúc kết được những bài học kinh nghiệm vô cùng quý báu:•
Kinh nghiệm về việc kết hợp mục tiêu kinh tế và chính trị: Các cuộc đấu tranh luôn gắn liền yêu sách dân sinh (giảm tô, giảm thuế) với khẩu hiệu chính trị (đả đảo thực dân, đòi tự do), qua đó huy động được đông đảo quần chúng tham gia.•
Kinh nghiệm về sự kết hợp linh hoạt các hình thức đấu tranh: Đảng bộ đã vận dụng sáng tạo giữa đấu tranh hợp pháp, nửa hợp pháp (thời kỳ 1936-1939) với các hoạt động bất hợp pháp, tùy vào tình hình cụ thể để bảo toàn và phát triển lực lượng.•
Kinh nghiệm về xây dựng khối liên minh công nông và phát huy sức mạnh đoàn kết của nhân dân: Thắng lợi của các cuộc đấu tranh đều bắt nguồn từ sự tin tưởng và tham gia của hàng ngàn nông dân, minh chứng cho sức mạnh vô địch của quần chúng khi được tổ chức và lãnh đạo đúng đắn.
4.3. Chuyển tiếp sang Giai đoạn Mới: Chuẩn bị cho Cuộc đấu tranh Giải phóng Dân tộcTrải qua một thập kỷ tôi luyện trong lửa đạn đấu tranh, Đảng bộ Càng Long đã trưởng thành về mọi mặt. Từ một chi bộ non trẻ, Đảng bộ đã phát triển thành một tổ chức vững mạnh, có ảnh hưởng sâu rộng trong nhân dân. Những kinh nghiệm về tổ chức, lãnh đạo và vận động quần chúng được tích lũy trong giai đoạn này là hành trang vô giá. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai sắp nổ ra, đẩy cách mạng Việt Nam vào một thời kỳ mới, Đảng bộ và nhân dân Càng Long đã chuẩn bị đầy đủ lực lượng và kinh nghiệm để bước vào cuộc đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc, một cuộc đối đầu trực diện để giành lại độc lập, tự do cho Tổ quốc
