Đặng Huy Trứ – Người mở hiệu ảnh đầu tiên của Việt Nam để lưu lại bóng cha mẹ

Ngày 14 tháng 3 năm 1869, người dân phố Thanh Hà ở Hà Nội chứng kiến sự xuất hiện của một cửa hiệu rất lạ. Khách bước vào không phải để mua vải, thuốc hay đồ ăn. Họ ngồi trước một chiếc máy, giữ nguyên tư thế để ánh sáng ghi lại gương mặt mình trên một tấm ảnh.

Cửa hiệu mang tên Cảm Hiếu Đường. Đây được xem là hiệu ảnh đầu tiên ở Việt Nam do một người Việt làm chủ. Người sáng lập là Đặng Huy Trứ, một vị quan triều Nguyễn có tư tưởng canh tân.

Nhiếp ảnh được công bố chính thức trên thế giới năm 1839. Chỉ 30 năm sau, Đặng Huy Trứ đã đưa kỹ thuật ấy vào Việt Nam. Trong một đất nước khi đó còn rất xa lạ với máy ảnh, quyết định của ông thể hiện một tầm nhìn vượt khỏi nhiều quan niệm đương thời.

Đặng Huy Trứ sinh ngày 19 tháng 3 năm 1825 tại làng Thanh Lương, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Ông lớn lên trong một gia đình nông dân có truyền thống Nho học, từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh và ham học.

Ông thi đỗ cử nhân năm 1843, sau đó làm nhiều công việc trong bộ máy triều Nguyễn. Nhưng Đặng Huy Trứ không phải mẫu quan lại chỉ quen với công văn và lễ nghi. Trong khi nhiều nhà Nho coi buôn bán là nghề thấp kém, ông lại khẳng định: “Làm giàu là một đạo lớn, chớ xem khinh.”

Theo ông, muốn đất nước tự cường thì không thể chỉ dựa vào đạo lý và văn chương. Triều đình phải quan tâm đến sản xuất, thương mại, kỹ thuật, giáo dục và cách tổ chức xã hội của các nước bên ngoài.

Năm 1865, Đặng Huy Trứ được cử đi công cán tại Hương Cảng. Tại đây, ông lần đầu tiếp xúc trực tiếp với nhiếp ảnh. Trước mắt ông là một kỹ thuật có khả năng giữ lại hình ảnh con người chính xác hơn nhiều so với tranh vẽ.

Đối với người hiện đại, việc chụp ảnh chỉ mất vài giây. Nhưng vào giữa thế kỷ XIX, máy ảnh là một thiết bị phức tạp. Người chụp phải hiểu cách lấy ánh sáng, chuẩn bị vật liệu nhạy sáng, xử lý hóa chất và tráng ảnh. Máy móc cùng vật tư đều phải mua từ nước ngoài.

Trong chuyến công vụ lần thứ hai năm 1867, Đặng Huy Trứ tìm hiểu kỹ hơn, nhờ mua máy móc và vật liệu nhiếp ảnh mang về nước. Ông không giữ kỹ thuật mới trong phạm vi triều đình mà quyết định mở một cửa hiệu phục vụ dân chúng.

Ngày mồng 2 tháng 2 năm Kỷ Tỵ, tức ngày 14 tháng 3 năm 1869, Cảm Hiếu Đường chính thức khai trương tại phố Thanh Hà, Hà Nội. Sự kiện này được xem là mốc khai sinh ngành nhiếp ảnh Việt Nam.

Tên cửa hiệu được lựa chọn rất có ý nghĩa. “Cảm hiếu” gợi lòng biết ơn và hiếu kính đối với cha mẹ. Đặng Huy Trứ nhận thấy một trong những giá trị lớn nhất của ảnh chân dung là giúp con người giữ lại hình bóng người thân.

Trước đó, chỉ những gia đình giàu có mới đủ khả năng thuê họa sĩ vẽ chân dung. Bức tranh còn phụ thuộc nhiều vào trí nhớ và cách thể hiện của người vẽ. Nhiếp ảnh tạo ra một khả năng hoàn toàn mới: lưu giữ diện mạo tương đối chân thực của cha mẹ để con cháu tưởng nhớ khi người thân đã qua đời.

Trong bài quảng cáo cho Cảm Hiếu Đường, Đặng Huy Trứ giải thích nguồn gốc của thuật nhiếp ảnh, cách người nước ngoài sử dụng và lợi ích của việc giữ lại chân dung. Ông không chỉ mời khách đến chụp ảnh mà còn giúp họ hiểu một kỹ thuật chưa từng xuất hiện trong đời sống người Việt.

Đây có thể xem là một trong những văn bản quảng cáo nhiếp ảnh sớm nhất ở Việt Nam. Nó cho thấy Đặng Huy Trứ đã hiểu rằng muốn đưa một phát minh mới vào xã hội, chỉ mang máy móc về là chưa đủ. Người dân cần được giải thích vì sao kỹ thuật ấy hữu ích và có liên quan đến đời sống của họ.

Cảm Hiếu Đường tồn tại trong thời gian không dài, nhưng ý nghĩa lịch sử rất lớn. Từ một cửa hiệu nhỏ tại phố Thanh Hà, nhiếp ảnh dần trở thành công cụ ghi lại chân dung, phố phường, nghề thủ công, phong tục và những biến động của xã hội Việt Nam.

Đặng Huy Trứ còn thực hiện nhiều ý tưởng canh tân khác. Ông mở các hiệu buôn ở Hà Nội để thúc đẩy lưu thông hàng hóa giữa ba miền. Sau chuyến đi Hương Cảng, ông đề xuất thành lập Ty Bình Chuẩn, một cơ quan thu mua và dự trữ hàng hóa, bán ra khi giá tăng cao nhằm hạn chế đầu cơ và góp phần ổn định thị trường.

Ông cũng đặc biệt quan tâm đến đạo đức của quan lại. Trong tác phẩm “Từ thụ yếu quy”, Đặng Huy Trứ phân tích những hình thức hối lộ và đặt ra nguyên tắc về điều nên nhận, điều phải từ chối khi làm quan. Giữa lúc tham nhũng là một căn bệnh lớn của bộ máy phong kiến, việc viết riêng một công trình về sự liêm chính thể hiện tinh thần tự phê phán hiếm có.

Khi quân Pháp đánh thành Hà Nội năm 1873, Đặng Huy Trứ đứng về phía chủ chiến, tham gia lo việc chống giữ. Sau khi Nguyễn Tri Phương bị thương rồi mất, ông đau buồn và lâm bệnh. Đặng Huy Trứ qua đời ngày 7 tháng 8 năm 1874, khi mới 49 tuổi.

Cuộc đời ông ngắn ngủi, nhiều dự định canh tân chưa kịp thực hiện. Cảm Hiếu Đường cũng ngừng hoạt động sau khi ông qua đời. Nhưng chiếc máy ảnh mà ông đưa về đã mở ra một con đường mới.

Ngày nay, mỗi người có thể lưu giữ hàng nghìn bức ảnh chỉ bằng một chiếc điện thoại. Thật khó hình dung rằng 157 năm trước, tại phố Thanh Hà, việc nhìn thấy chính gương mặt mình trên một tấm ảnh từng là một điều kỳ diệu.

Đặng Huy Trứ đã nhận ra điều kỳ diệu ấy không chỉ nằm ở máy móc. Giá trị sâu xa nhất của nhiếp ảnh là khả năng giữ một khoảnh khắc khỏi trôi vào quên lãng. Bởi vậy, ông không đặt cho cửa hiệu một cái tên nói về kỹ thuật hay sự mới lạ. Ông gọi nó là Cảm Hiếu Đường – ngôi nhà của lòng biết ơn cha mẹ.