Đặng Nguyên Cẩn - Chí sĩ cận đại xứ Nghệ với con đường cổ vũ tân học và dấn thân vì nước

Đặng Nguyên Cẩn, tên cũ là Đặng Thai Nhận, sinh năm 1867 tại làng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Cha ông là Đặng Thai Giai từng tham gia phong trào Cần Vương và bị thực dân Pháp bắt giam, an trí cho đến chết, điều đó đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người con.

Năm 1888, ông đỗ Cử nhân và được bổ làm Giáo thụ phủ Hưng Nguyên. Đến năm 1895, ông đỗ Phó bảng, sau đó được điều về Huế rồi giữ chức Đốc học tỉnh Nghệ An, nơi ông có điều kiện gần gũi với giới sĩ phu và thanh niên trong vùng.

Đi theo con đường của cha nhưng với hướng đi riêng, ông tích cực tham gia và cổ động phong trào Đông Du cùng phong trào Duy Tân theo đường lối do Phan Chu Trinh khởi xướng. Năm 1905, ông cùng Ngô Đức Kế gặp Phan Bội Châu tại Hà Tĩnh, đồng thời đưa em trai là Đặng Thúc Hứa xuất dương sang Nhật học tập.

Năm 1907, ông cùng Ngô Đức Kế và Lê Văn Huân lập Triêu Dương thương quán ở Vinh, buôn bán hàng nội hóa và tân thư, vừa truyền bá tư tưởng canh tân vừa tạo nguồn tài chính cho phong trào. Dù hoạt động chỉ kéo dài nửa năm, cơ sở này đã góp phần lan tỏa tinh thần duy tân, khiến chính quyền thực dân phải ra tay đàn áp.

Năm 1908, ông hưởng ứng phong trào chống thuế ở Trung Kỳ và bị thực dân Pháp bắt đày ra Côn Đảo. Suốt 13 năm lao tù khổ sở, ông vẫn giữ vững khí tiết. Năm 1921, ông cùng Huỳnh Thúc Kháng và Ngô Đức Kế được trả tự do, nhưng không lâu sau, ông qua đời vào năm 1923.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng từng nhận xét về ông với vẻ ngoài giản dị nhưng học vấn uyên thâm, ngòi bút cổ kính hiếm ai sánh kịp. Các thế hệ sau vẫn ghi nhớ ông qua thơ văn yêu nước còn được lưu truyền, và qua đường phố mang tên ông ở nhiều địa phương. Đối với thanh niên hôm nay, cuộc đời Đặng Nguyên Cẩn nhắc nhở rằng tri thức chỉ thực sự có giá trị khi gắn với trách nhiệm đối với dân tộc và sẵn sàng dấn thân vì lý tưởng.

Nguồn tham khảo: Wikipedia tiếng Việt – "Đặng Nguyên Cẩn" (https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Nguy%C3%AAn_C%E1%BA%A9n), nội dung được biên soạn lại theo giấy phép CC BY-SA 4.0.

Ảnh: Đặng Nguyên Cẩn, giấy phép Public domain (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C4%90%E1%BA%B7ng_Nguy%C3%AAn_C%E1%BA%A9n.jpg).