ĐẶNG NGUYÊN CẨN – NGƯỜI THẦY CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN XỨ NGHỆ

Trong phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX, Nghệ An là một trong những địa phương sản sinh nhiều sĩ phu có tư tưởng tiến bộ. Đặng Nguyên Cẩn là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ ấy.

Ông vừa là một nhà Nho có học vấn, vừa là một nhà giáo và nhà hoạt động yêu nước. Từ việc dạy học, truyền bá tư tưởng tiến bộ đến tham gia phong trào Duy Tân, cuộc đời Đặng Nguyên Cẩn gắn liền với nỗ lực tìm kiếm một con đường mới để cứu nước.

Người con của vùng đất Nam Đàn

Đặng Nguyên Cẩn sinh năm 1867, quê ở làng Lương Điền, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.

Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống Nho học.

Từ nhỏ, Đặng Nguyên Cẩn đã được học chữ Hán và theo đuổi con đường khoa cử.

Trong xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, Nho học vẫn giữ vị trí quan trọng.

Nhưng khi thực dân Pháp ngày càng củng cố ách thống trị, nhiều nhà Nho bắt đầu nhận ra rằng những phương thức cứu nước truyền thống không còn đủ sức đáp ứng tình hình mới.

Đặng Nguyên Cẩn cũng dần đi theo hướng đó.

Một nhà Nho có tư tưởng tiến bộ

Đầu thế kỷ XX, Đặng Nguyên Cẩn có mối quan hệ gần gũi với nhiều sĩ phu yêu nước ở Nghệ An.

Ông đặc biệt gắn bó với Phan Bội Châu và Huỳnh Thúc Kháng.

Ba người thuộc lớp sĩ phu có tư tưởng tiến bộ, cùng quan tâm đến việc canh tân đất nước và nâng cao dân trí.

Thay vì chỉ chủ trương chống Pháp bằng vũ lực, họ ngày càng chú trọng đến việc khai dân trí, chấn dân khí và phát triển thực nghiệp.

Đó là những tư tưởng quan trọng của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX.

Người thầy và nhà giáo dục

Đặng Nguyên Cẩn dành nhiều tâm huyết cho giáo dục.

Ông cho rằng muốn thay đổi đất nước trước hết phải thay đổi nhận thức của người dân.

Vì vậy, ông chú trọng việc dạy học và truyền bá kiến thức mới.

Ông không muốn học trò chỉ học thuộc kinh sách cổ.

Ông khuyến khích việc tìm hiểu lịch sử, địa lý, khoa học và tình hình thế giới.

Đối với ông, giáo dục không chỉ nhằm tạo ra người đi thi.

Giáo dục phải giúp con người hiểu đất nước và có trách nhiệm với vận mệnh dân tộc.

Gắn bó với phong trào Duy Tân

Khi phong trào Duy Tân phát triển mạnh ở Trung Kỳ, Đặng Nguyên Cẩn trở thành một trong những người có ảnh hưởng tại Nghệ An.

Ông tham gia vận động mở trường, phát triển giáo dục và cổ động việc học chữ Quốc ngữ.

Tư tưởng của phong trào Duy Tân đề cao việc đổi mới xã hội.

Người dân cần được học tập.

Đất nước cần phát triển kinh tế.

Xã hội cần thay đổi những tập quán lạc hậu.

Đó là những tư tưởng tiến bộ trong bối cảnh Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Hoạt động cùng Phan Bội Châu

Đặng Nguyên Cẩn có mối quan hệ thân thiết với Phan Bội Châu, người đồng hương và cũng là một trong những lãnh tụ tiêu biểu của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Hai người cùng thuộc thế hệ sĩ phu Nghệ An tìm kiếm con đường cứu nước mới.

Trong khi Phan Bội Châu thiên về hoạt động cách mạng và tổ chức phong trào ở nước ngoài, Đặng Nguyên Cẩn dành nhiều tâm sức cho việc giáo dục và vận động xã hội trong nước.

Hai hướng hoạt động bổ sung cho nhau, cùng hướng tới mục tiêu thức tỉnh tinh thần yêu nước và ý thức dân tộc.

Tư tưởng “khai dân trí”

Một trong những điểm nổi bật trong hoạt động của Đặng Nguyên Cẩn là quan niệm về vai trò của giáo dục.

Ông nhận thấy một dân tộc muốn tự đứng lên phải có người dân hiểu biết.

Vì vậy, việc mở trường và khuyến khích học tập không đơn thuần là hoạt động giáo dục.

Nó còn mang ý nghĩa chính trị – xã hội.

Khi người dân biết đọc, biết viết, hiểu lịch sử và tình hình đất nước, họ sẽ có khả năng nhận thức rõ hơn về thân phận của dân tộc.

Đó chính là tinh thần khai dân trí mà các sĩ phu Duy Tân theo đuổi.

Cổ động học chữ Quốc ngữ

Đặng Nguyên Cẩn cũng ủng hộ việc sử dụng chữ Quốc ngữ trong giáo dục.

So với chữ Hán vốn đòi hỏi nhiều năm học tập, chữ Quốc ngữ dễ học hơn và có khả năng phổ biến rộng rãi trong quần chúng.

Việc khuyến khích chữ Quốc ngữ vì thế được các nhà Duy Tân xem là một phương tiện quan trọng để nâng cao dân trí.

Đặng Nguyên Cẩn góp phần truyền bá tư tưởng ấy trong giới sĩ phu và học sinh ở Nghệ An.

Phong trào Đông Du và những biến động mới

Đầu thế kỷ XX, phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng thu hút nhiều thanh niên yêu nước.

Đặng Nguyên Cẩn có quan hệ với những người tham gia phong trào và ủng hộ việc tìm hiểu mô hình canh tân của Nhật Bản.

Tuy nhiên, sau khi phong trào Đông Du bị chính quyền Nhật Bản đàn áp dưới sức ép của Pháp, phong trào yêu nước Việt Nam gặp nhiều khó khăn.

Các sĩ phu Duy Tân trong nước cũng ngày càng bị chính quyền thực dân theo dõi.

Bị thực dân Pháp bắt

Năm 1908, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ bùng nổ.

Chính quyền thực dân tiến hành đàn áp mạnh mẽ những người bị coi là có liên quan đến phong trào Duy Tân.

Đặng Nguyên Cẩn bị bắt.

Ông bị kết án và đày ra Côn Đảo.

Đây là một trong những bước ngoặt đau đớn nhất trong cuộc đời ông.

Từ một nhà giáo và sĩ phu hoạt động vì giáo dục, ông trở thành tù nhân chính trị của chế độ thực dân.

Những năm tháng ở Côn Đảo

Côn Đảo lúc ấy là nơi thực dân Pháp giam giữ nhiều nhà yêu nước.

Cuộc sống trong nhà tù vô cùng khắc nghiệt.

Những người tù phải chịu lao động nặng nhọc, thiếu thốn và bệnh tật.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, tinh thần của các nhà yêu nước vẫn được duy trì.

Đặng Nguyên Cẩn tiếp tục giữ khí tiết của một nhà Nho yêu nước.

Ông không từ bỏ những điều mình theo đuổi.

Một thế hệ sĩ phu không chịu khuất phục

Đặng Nguyên Cẩn thuộc thế hệ những nhà Nho đứng trước sự lựa chọn lịch sử.

Một bên là con đường khoa cử và làm quan theo truyền thống.

Một bên là con đường đấu tranh chống chế độ thực dân.

Ông đã lựa chọn con đường thứ hai.

Điều đáng chú ý là ông không chỉ phản đối sự thống trị của thực dân Pháp.

Ông còn nhận ra rằng muốn đất nước mạnh lên thì người dân phải được học tập và xã hội phải thay đổi.

Đó là điểm tiến bộ trong tư tưởng của ông.

Một người thầy của phong trào Duy Tân

Nếu Phan Bội Châu thường được nhớ đến với hoạt động cách mạng và phong trào Đông Du, Huỳnh Thúc Kháng nổi bật với tư tưởng dân chủ và hoạt động báo chí, thì Đặng Nguyên Cẩn để lại dấu ấn rõ nét ở giáo dục và vận động Duy Tân.

Ông tin rằng sự nghiệp cứu nước phải bắt đầu từ việc thức tỉnh con người.

Một dân tộc muốn tự quyết định tương lai phải có dân trí.

Một xã hội muốn tiến bộ phải coi trọng giáo dục.

Những quan điểm ấy khiến ông trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào Duy Tân ở Nghệ An.

Người cha trong một gia đình yêu nước

Đặng Nguyên Cẩn cũng có ảnh hưởng lớn đến gia đình.

Con trai ông là Đặng Thúc Hứa, một nhà yêu nước nổi tiếng, từng hoạt động ở nước ngoài và có nhiều đóng góp cho phong trào cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Điều này cho thấy truyền thống yêu nước trong gia đình Đặng Nguyên Cẩn tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau.

Gia đình ông trở thành một trong những gia đình có nhiều người tham gia phong trào yêu nước.

Những năm cuối đời

Sau những năm tháng bị lưu đày, sức khỏe Đặng Nguyên Cẩn suy yếu.

Ông qua đời năm 1923.

Cuộc đời ông kết thúc trong bối cảnh đất nước vẫn đang chịu ách thống trị của thực dân Pháp.

Ông không được chứng kiến ngày đất nước giành được độc lập.

Nhưng những tư tưởng về giáo dục, dân trí và canh tân mà ông theo đuổi đã tiếp tục ảnh hưởng đến các thế hệ yêu nước sau này.

Tên tuổi còn lại trên quê hương

Ngày nay, tên Đặng Nguyên Cẩn được đặt cho đường phố ở thành phố Vinh, quê hương Nghệ An.

Tên ông cũng được nhắc đến trong lịch sử phong trào Duy Tân và phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Đó là sự ghi nhớ đối với một nhà giáo, một sĩ phu đã lựa chọn con đường khó khăn để góp phần đánh thức ý thức dân tộc.

Đặng Nguyên Cẩn – người thầy của phong trào Duy Tân xứ Nghệ

Đặng Nguyên Cẩn không phải một vị tướng cầm quân ngoài chiến trường.

Vũ khí của ông chủ yếu là tri thức và giáo dục.

Ông mở trường.

Ông dạy học.

Ông cổ động chữ Quốc ngữ.

Ông vận động nâng cao dân trí.

Ông cùng các sĩ phu yêu nước tìm kiếm con đường canh tân đất nước.

Và khi bị thực dân bắt giam, ông vẫn giữ vững khí tiết của một người yêu nước.

Đặng Nguyên Cẩn – người thầy của phong trào Duy Tân xứ Nghệ là hình ảnh tiêu biểu của lớp sĩ phu Việt Nam đầu thế kỷ XX: xuất thân từ nền Nho học truyền thống nhưng không bị giới hạn trong tư tưởng cũ.

Ông nhận ra rằng muốn cứu một đất nước không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm.

Cần phải có tri thức.

Cần phải có dân trí.

Cần phải có một thế hệ người Việt hiểu được vị trí của mình và vận mệnh của dân tộc.

Vì thế, di sản lớn nhất của Đặng Nguyên Cẩn không chỉ nằm ở những năm tháng hoạt động yêu nước.

Đó còn là tư tưởng rằng giáo dục chính là một con đường để đánh thức sức mạnh của cả một dân tộc.

Hơn một thế kỷ sau, tên ông vẫn hiện diện trên một con đường ở Vinh.

Một cái tên giản dị giữa phố phường hiện đại, nhưng phía sau đó là câu chuyện về một nhà giáo xứ Nghệ đã dành cuộc đời mình cho một ước vọng lớn: làm cho người Việt hiểu biết hơn, tự cường hơn và đủ sức tự quyết định tương lai của chính mình.