ĐẶNG TẤT - QUỐC CÔNG HẬU TRẦN, DANH TƯỚNG ĐÁNH TAN QUÂN MINH Ở BÔ CÔ

ĐẶNG TẤT - QUỐC CÔNG HẬU TRẦN, DANH TƯỚNG ĐÁNH TAN QUÂN MINH Ở BÔ CÔ

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1409

Quê quán: Tả Thiên Lộc, huyện Thiên Lộc, châu Nghệ An; nay thuộc khu vực Tùng Lộc, Hà Tĩnh

Danh hiệu: Quốc công; danh tướng Hậu Trần

Cuối thế kỷ XIV, Đại Việt bước vào một trong những giai đoạn biến động dữ dội nhất của lịch sử. Nhà Trần suy yếu, nhà Hồ thay thế, rồi quân Minh tiến vào xâm lược và đặt ách đô hộ lên đất nước. Trong những năm đầu chống lại sự cai trị của nhà Minh, phong trào kháng chiến của nhà Hậu Trần đã nổi lên ở nhiều nơi. Giữa phong trào ấy, Đặng Tất trở thành một trong những vị tướng nổi bật nhất. Từ một vị quan cai quản Hóa Châu, ông đã đứng lên chống quân Minh, đưa lực lượng về phò tá Giản Định Đế, trở thành Quốc công và trực tiếp chỉ huy trận Bô Cô - một trong những chiến thắng lớn nhất của quân dân Đại Việt trong những năm đầu thế kỷ XV. Nhưng sau chiến thắng ấy, vị danh tướng lại bị chính vua Giản Định Đế nghi kỵ và sát hại. Cái chết của Đặng Tất không chỉ là bi kịch của một cá nhân mà còn gây tổn thất nghiêm trọng cho phong trào kháng chiến chống Minh của nhà Hậu Trần.

Đ

ặng Tất xuất thân từ vùng Thiên Lộc, một địa phương thuộc châu Nghệ An xưa, nay thuộc Hà Tĩnh. Sử liệu không ghi rõ năm sinh của ông, nhưng cho biết ông từng giữ chức Hữu châu phán rồi được thăng làm Đại tri châu Hóa Châu. Đây là một vị trí quan trọng bởi Hóa Châu nằm ở khu vực cực nam của Đại Việt, gần vùng Thuận Hóa và thường xuyên chịu sức ép từ phía Chiêm Thành. Khi Hồ Quý Ly lên nắm quyền và nhà Hồ thay thế nhà Trần, Đặng Tất vẫn được trọng dụng và tiếp tục cai quản Hóa Châu. Điều đó cho thấy ông là một viên quan có năng lực quản lý và có uy tín tại địa phương.

Năm 1407, tình hình đất nước biến đổi hoàn toàn. Quân Minh tiến vào Đại Việt, nhà Hồ thất bại, Hồ Quý Ly cùng nhiều thành viên trong hoàng tộc bị bắt. Trong lúc trung ương sụp đổ, Hóa Châu lại đứng trước sức ép từ nhiều phía. Quân Minh tiến xuống phía nam trong khi quân Chiêm Thành cũng nhân cơ hội tiến đánh vùng đất này. Đặng Tất rơi vào một hoàn cảnh đặc biệt khó khăn: vừa phải đối phó với lực lượng Minh, vừa phải bảo vệ Hóa Châu trước sức ép từ phía nam. Một số tư liệu cho biết ông từng tạm thời quy thuận quân Minh trong hoàn cảnh ấy và được giữ chức Đại tri châu để tiếp tục cai quản Hóa Châu, đồng thời tập trung chống quân Chiêm. Sau khi tình hình phía nam tạm ổn, ông tiếp tục duy trì lực lượng tại địa phương.

Bước ngoặt trong cuộc đời Đặng Tất đến vào cuối năm 1407, khi Trần Ngỗi, một tôn thất nhà Trần, dựng cờ chống quân Minh. Trần Ngỗi lên ngôi, lấy hiệu Giản Định Đế và trở thành người đứng đầu phong trào khôi phục nhà Trần. Tuy nhiên, lực lượng ban đầu của Giản Định Đế còn yếu, bị quân Minh đánh bại và phải rút về Nghệ An. Tin tức ấy truyền đến Hóa Châu. Đặng Tất nhận thấy đây là cơ hội để tập hợp lực lượng chống quân Minh nên quyết định đứng lên. Ông cho giết các quan lại nhà Minh tại Hóa Châu, đem quân ra Nghệ An hội quân với Giản Định Đế. Sự lựa chọn ấy đánh dấu bước chuyển quan trọng: từ một viên quan địa phương dưới các triều đại trước, Đặng Tất trở thành một trong những thủ lĩnh quân sự của phong trào kháng chiến chống ách đô hộ nhà Minh.

Sau khi hội quân với Giản Định Đế, Đặng Tất được phong Quốc công và được giao vị trí quan trọng trong bộ chỉ huy. Ông cùng Nguyễn Cảnh Chân trở thành những nhân vật chủ chốt tham gia hoạch định quân sự. Nhiều tướng lĩnh và lực lượng địa phương cũng lần lượt tìm đến hưởng ứng. Sự tham gia của Đặng Tất có ý nghĩa rất lớn đối với phong trào Hậu Trần, bởi ông không chỉ mang theo kinh nghiệm quản lý Hóa Châu mà còn có lực lượng quân sự, mạng lưới quan lại và uy tín ở khu vực phía nam. Từ đây, phong trào kháng chiến dần mở rộng từ Nghệ An xuống Hóa Châu và từng bước hình thành một lực lượng có khả năng đối đầu với quân Minh.

Trong những tháng đầu của cuộc kháng chiến, Đặng Tất chủ trương chủ động tiến công thay vì chỉ phòng thủ. Nghĩa quân tổ chức đánh vào những lực lượng và khu vực đang phục vụ cho chính quyền Minh. Một trong những mục tiêu là vùng Nghệ An và Diễn Châu, nơi có các thế lực nhà Trần đã đầu hàng và hợp tác với quân Minh. Quân Hậu Trần từng giành được những kết quả nhất định, nhưng sau đó quân Minh tăng cường lực lượng và phản công mạnh. Trương Phụ cùng Mạc Thúy tiến đánh Diễn Châu, khiến lực lượng Hậu Trần phải rút về Hóa Châu. Quân Minh tiếp tục đuổi theo đến khu vực cửa Nhật Lệ nhưng sau đó rút về phía bắc. Chính trong hoàn cảnh liên tục bị truy kích và phải cơ động lực lượng như vậy, Đặng Tất có điều kiện củng cố quân đội và chuẩn bị cho những trận đánh lớn hơn.

Cuối năm 1408, cơ hội lớn xuất hiện khi nhà Minh quyết định đưa một đạo viện binh quy mô lớn vào Đại Việt. Mộc Thạnh, một danh tướng nhà Minh, được giao chỉ huy lực lượng tiến từ Vân Nam xuống để đàn áp phong trào Hậu Trần. Các nguồn sử liệu ghi số quân Minh được đưa tới Bô Cô là khoảng 5 vạn quân, trong khi tổng số quân Minh mới và cũ bị đánh bại trong trận này được Đại Việt sử ký toàn thư ghi với con số rất lớn. Quân Hậu Trần dưới sự chỉ huy của Giản Định Đế và Đặng Tất đã lựa chọn khu vực Bô Cô làm nơi quyết chiến. Đây là một địa điểm có sông nước, địa hình thuận lợi để tổ chức trận địa phòng ngự kết hợp phục kích.

Ngày 14 tháng 12 năm Mậu Tý, tức ngày 30 tháng 12 năm 1408, trận Bô Cô diễn ra. Quân Minh tiến đến trong lúc nước triều lên mạnh và gió lớn. Đặng Tất cho quân đóng cọc dưới sông, đồng thời bố trí lực lượng lên hai bên bờ đắp lũy. Quân Minh cũng chia quân thủy bộ để đối phó. Khi thời cơ xuất hiện, quân Hậu Trần đồng loạt tiến công. Giản Định Đế trực tiếp đánh trống thúc quân, còn Đặng Tất giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức thế trận. Quân Minh bị đánh tan, nhiều tướng lĩnh và quan chức cao cấp tử trận. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng Binh bộ Thượng thư Lưu Tuấn, Đô ty Lữ Nghị cùng nhiều tướng lĩnh khác bị giết; Mộc Thạnh phải bỏ chạy vào thành Cổ Lộng.

Chiến thắng Bô Cô là một trong những thắng lợi quân sự lớn nhất của lực lượng Hậu Trần trong những năm đầu chống quân Minh. Nó đặc biệt quan trọng bởi đối thủ lần này không phải một lực lượng nhỏ tại địa phương mà là đạo quân viện binh lớn do một danh tướng nhà Minh chỉ huy. Chiến thắng đã giáng một đòn mạnh vào uy thế của quân Minh, đồng thời làm thanh thế của nghĩa quân Hậu Trần tăng lên nhanh chóng. Nhiều người từ các địa phương tiếp tục tìm đến tham gia kháng chiến. Từ một phong trào đang phải chạy tránh sự truy kích của quân Minh, lực lượng Hậu Trần sau Bô Cô đã có lúc giành được thế chủ động trên một vùng rộng lớn. Bảo tàng Hà Tĩnh đánh giá Bô Cô là chiến thắng có dấu ấn sâu đậm của Đặng Tất, góp phần mở ra thời kỳ phát triển mạnh của nhà Hậu Trần.

Sau chiến thắng, một vấn đề lớn xuất hiện: nên tận dụng thời cơ để tiến thẳng ra Đông Quan hay tiếp tục củng cố lực lượng và tiêu diệt những cứ điểm quân Minh còn lại. Giản Định Đế muốn thừa thắng tiến đánh Đông Quan, trong khi Đặng Tất chủ trương tiếp tục củng cố lực lượng và xử lý các thành trì, căn cứ quân Minh còn lại trước khi tiến xa hơn. Đây là một bất đồng về chiến lược trong nội bộ bộ chỉ huy. Xét trong bối cảnh quân Minh vẫn còn hệ thống thành lũy và lực lượng đáng kể ở phía bắc, chủ trương của Đặng Tất cho thấy ông nhận thức được nguy cơ tiến quân quá nhanh khi chưa đủ lực lượng. Tuy nhiên, việc không nhanh chóng tận dụng thắng lợi cũng khiến cơ hội chiến lược sau Bô Cô dần trôi qua khi quân Minh có thời gian củng cố và tổ chức lại lực lượng.

Bi kịch của Đặng Tất bắt đầu từ chính thời điểm phong trào đang đứng trước cơ hội lớn nhất. Sau chiến thắng Bô Cô, uy tín của ông và Nguyễn Cảnh Chân ngày càng cao. Hai người trở thành những trụ cột quân sự quan trọng của nghĩa quân. Tuy nhiên, một số cận thần của Giản Định Đế lại tìm cách gieo nghi ngờ rằng Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân nắm quyền quá lớn, có thể trở thành mối đe dọa đối với nhà vua. Sự nghi kỵ ấy càng trở nên nghiêm trọng bởi cả hai đều từng làm quan dưới nhà Hồ và từng có thời gian phải ứng xử với chính quyền Minh trong những hoàn cảnh đặc biệt. Thay vì nhìn nhận họ như những người đã lựa chọn đứng lên chống quân Minh, Giản Định Đế lại để những lời gièm pha ảnh hưởng đến quyết định của mình.

Năm 1409, khi Giản Định Đế đóng quân tại Hoàng Giang, ông cho gọi Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân đến bàn việc. Hai vị tướng tin rằng mình được triệu đến để bàn chuyện quân sự nên lập tức đến yết kiến. Nhưng khi vừa tới nơi, họ bị phục kích. Đặng Tất bị lực sĩ giết chết, còn Nguyễn Cảnh Chân tìm cách chạy lên bờ nhưng bị đuổi theo và sát hại. Đại Việt sử ký toàn thư và các tư liệu lịch sử sau này đều ghi nhận sự kiện này như một biến cố nghiêm trọng đối với phong trào Hậu Trần.

Cái chết của Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân đã làm bộ chỉ huy kháng chiến bị tổn thất nặng nề. Hai vị tướng có năng lực quân sự và uy tín nhất của nghĩa quân bị loại bỏ ngay sau khi phong trào vừa giành được thắng lợi lớn. Những người thân cận với hai ông, trong đó có Đặng Dung - con trai Đặng Tất - và Nguyễn Cảnh Dị - con trai Nguyễn Cảnh Chân - không chấp nhận việc cha mình bị sát hại. Họ rời khỏi Giản Định Đế, đem lực lượng về Nghệ An và sau đó tôn Trần Quý Khoáng lên ngôi, tức Trùng Quang Đế, tiếp tục cuộc kháng chiến chống quân Minh. Từ đó, phong trào Hậu Trần chuyển sang một giai đoạn mới.

Nếu nhìn lại toàn bộ sự nghiệp của Đặng Tất, có thể thấy ông là một trong những vị tướng tiêu biểu nhất của phong trào chống Minh đầu thế kỷ XV. Ông từng là quan cai quản Hóa Châu, nhưng khi đất nước rơi vào cảnh ngoại xâm đã quyết định đứng lên chống lại chính quyền đô hộ. Ông tập hợp lực lượng, đưa quân ra Nghệ An phò tá Giản Định Đế, trở thành Quốc công, tham gia hoạch định chiến lược và trực tiếp chỉ huy những chiến dịch quan trọng. Đỉnh cao trong sự nghiệp quân sự của ông là trận Bô Cô năm 1408, nơi quân Hậu Trần đánh bại một đạo viện binh lớn của nhà Minh.

Đặng Tất cũng là một nhân vật lịch sử gắn với một bài học đau xót về sự đoàn kết trong kháng chiến. Một phong trào muốn tồn tại và chiến thắng trước một đối thủ mạnh không chỉ cần người tài mà còn cần sự tin tưởng giữa người đứng đầu và những người trực tiếp cầm quân. Sau Bô Cô, thay vì tiếp tục phát huy sức mạnh của những tướng lĩnh có năng lực, bộ chỉ huy Hậu Trần lại rơi vào nghi kỵ và thanh trừng nội bộ. Chính sử gia Ngô Sĩ Liên khi bàn về sự kiện này đã phê phán việc Giản Định Đế nghe lời gièm pha và tự loại bỏ những người có khả năng giúp mình khôi phục cơ nghiệp. Nhận xét ấy phản ánh một trong những nguyên nhân khiến phong trào Hậu Trần đánh mất thời cơ sau chiến thắng Bô Cô.

Ngày nay, tên tuổi Đặng Tất vẫn được tưởng niệm tại quê hương Hà Tĩnh. Đền thờ Đặng Tất - Đặng Dung ở vùng Tùng Lộc là một trong những địa điểm lưu giữ ký ức về hai cha con đã nối tiếp nhau chiến đấu chống quân Minh. Đặng Tất được nhớ đến không chỉ vì tước Quốc công mà còn bởi vai trò của ông trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc: khi đất nước vừa mất độc lập, nhiều cuộc khởi nghĩa liên tiếp nổ ra và những người như ông đã cố gắng tập hợp lực lượng để chống lại quân xâm lược.

Cuộc đời Đặng Tất kết thúc trong bi kịch, nhưng sự nghiệp của ông không kết thúc cùng cái chết ấy. Sau khi cha bị sát hại, Đặng Dung tiếp tục con đường chống Minh, cùng Nguyễn Cảnh Dị tôn Trần Quý Khoáng lên ngôi và chiến đấu trong cuộc khởi nghĩa Hậu Trần tiếp theo. Vì vậy, từ Đặng Tất đến Đặng Dung có thể nhìn thấy sự tiếp nối của một thế hệ yêu nước trong một thời kỳ đất nước bị đặt dưới ách đô hộ. Nếu Đặng Tất là vị tướng tạo nên chiến thắng Bô Cô, thì Đặng Dung là người tiếp tục mang ngọn lửa kháng chiến ấy cho đến những năm cuối cùng của phong trào Hậu Trần.

Đặng Tất để lại cho lịch sử hình ảnh một vị tướng có tài, một người từng đứng ở vị trí quan lại nhưng đã lựa chọn con đường chống ngoại xâm khi đất nước mất chủ quyền. Ông đã biến Hóa Châu thành một căn cứ quan trọng, đem quân ra Bắc phò tá Giản Định Đế và đặc biệt ghi dấu bằng chiến thắng Bô Cô - nơi quân Hậu Trần đánh bại đạo viện binh lớn của nhà Minh. Dù bị sát hại trước khi có thể nhìn thấy cuộc kháng chiến đi đến hồi kết, tên tuổi ông vẫn được lưu lại trong lịch sử như một Quốc công và danh tướng của nhà Hậu Trần. Câu chuyện Đặng Tất nhắc thế hệ hôm nay rằng tài năng chỉ thực sự có giá trị khi được đặt vào trách nhiệm với đất nước; đồng thời, trong bất kỳ công cuộc lớn nào, sự đoàn kết, lòng tin và khả năng trọng dụng người tài cũng quan trọng không kém sức mạnh trên chiến trường. Một dân tộc có thể trải qua những thất bại, nhưng tinh thần đứng lên bảo vệ độc lập và ý chí không khuất phục trước ngoại xâm chính là những giá trị còn được truyền lại lâu dài qua các thế hệ.