Đặng Thai Mai

Giáo sư, nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống yêu nước, cách mạng và khoa bảng. Tiêu biểu cho truyền thống ấy chính là dòng họ Đặng của ông.

Những năm học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương (1925-1928), ông tích cực tham gia phong trào đòi "ân xá" cụ Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Chu Trinh, sau đó gia nhập Tân Việt Đảng. Năm 1930, ông tham gia phong trào Cứu tế đỏ, bị bắt và kết án tù 3 năm. Chính giai đoạn này đánh dấu bước chuyển biến quan trọng: từ chủ nghĩa yêu nước dân tộc sang con đường cách mạng theo lý tưởng Mác - Lênin.

Năm 1929, ông ra Hà Nội. Cùng với các trí thức cách mạng như Võ Nguyên Giáp, Trần Huy Liệu, Phan Thanh Giản, Hoàng Minh Giám… ông sớm dấn thân vào con đường đấu tranh, khẳng định vai trò của văn học nghệ thuật như một vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng - văn hóa trong cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc.

Năm 1935, ông cùng bạn bè sáng lập Trường Tư thục Thăng Long và sau đó là Hội truyền bá chữ Quốc ngữ, với mục tiêu nâng cao dân trí, phản đối sự nô dịch văn hóa của thực dân, đồng thời khơi dậy lòng yêu nước, tự cường trong giới trẻ.

Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp mời Giáo sư Đặng Thai Mai đảm nhiệm công tác giáo dục. Không phụ sự tin tưởng, với cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục, ông đã khẩn trương thành lập Nha Bình dân học vụ, mở rộng mạng lưới lớp học khắp làng quê để xóa mù chữ, nâng cao dân trí - điều kiện tiên quyết để người dân tham gia xây dựng đất nước. Ông tâm niệm rằng: người dân phải biết chữ, mới có thể góp phần vào công cuộc kiến thiết quốc gia.

Nhờ sự đồng lòng của toàn dân và quyết tâm của chính quyền cách mạng, chỉ trong một năm - từ tháng 8/1945 đến tháng 8/1946 - phong trào bình dân học vụ đã mở được gần 75.000 lớp, đào tạo 96.000 giáo viên, giúp 2,5 triệu người biết đọc, biết viết. Đó là một trong những nguồn lực vô hình góp phần làm nên sức mạnh giúp dân tộc Việt Nam vượt qua cuộc kháng chiến trường kỳ, bảo vệ nền độc lập non trẻ.

Trong suốt 82 năm sống và cống hiến, Giáo sư Đặng Thai Mai đã đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng như Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Hiệu trưởng kiêm Chủ nhiệm khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Viện trưởng Viện Văn học. Ông được xem là đầu tàu của giới văn nghệ sĩ trong kháng chiến.

Ông có 6 người con (5 gái, 1 trai), tất cả đều là các trí thức uy tín, giữ học hàm Giáo sư hoặc Phó Giáo sư, hoạt động trong nhiều lĩnh vực như văn học, sử học, sinh học, kiến trúc...

Đặc biệt, trong số 4 chàng rể của ông, có tới 3 người là tướng lĩnh nổi tiếng trong Quân đội Nhân dân Việt Nam:

- Đại tướng Võ Nguyên Giáp – chồng của PGS Sử học Đặng Bích Hà

- Trung tướng Phạm Hồng Cư – chồng của PGS Văn học Pháp Đặng Thị Hạnh

- Trung tướng Phạm Hồng Sơn – chồng của PGS Văn học phương Tây Đặng Anh Đào

Gia đình Giáo sư Đặng Thai Mai được xem là một trong những biểu tượng hiếm có về truyền thống hiếu học, tinh thần cống hiến và sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ và lòng yêu nước.

Hiện tại, có nhiều con đường và công trình mang tên ông tại nhiều thành phố lớn để tỏ lòng biết ơn tới vị GS tài ba, đức độ