ĐẶNG THAI MAI – NGƯỜI THẦY GIEO HẠT TRI THỨC GIỮA MỘT THỜI ĐẠI BIẾN ĐỘNG

MỘT CẬU BÉ LỚN LÊN Ở XỨ NGHỆ

Năm 1902, tại Nghệ An, Đặng Thai Mai ra đời trong một gia đình có truyền thống học hành và yêu nước.

Ông lớn lên trong một thời kỳ mà đất nước đang nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp.

Ở một vùng đất giàu truyền thống hiếu học và yêu nước như Nghệ An, những câu chuyện về quê hương, đất nước, những người đi trước và khát vọng thoát khỏi cảnh mất nước luôn hiện diện trong đời sống.

Đặng Thai Mai sớm bước vào con đường học tập.

Nhưng học đối với ông không chỉ là chuyện thi cử.

Ông học chữ Hán.

Học tiếng Pháp.

Tiếp xúc với văn học.

Triết học.

Lịch sử.

Và những tư tưởng mới đang lan rộng trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ.

Năm 1928, ông tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm Đông Dương.

Một con đường nghề nghiệp tưởng như đã được mở ra rất rõ:

trở thành một người thầy.

Nhưng thời đại mà ông sống không cho phép một người có học chỉ đứng ngoài những biến động của đất nước.

🌿 KHI NGƯỜI THẦY BẮT ĐẦU QUAN TÂM ĐẾN VẬN MỆNH ĐẤT NƯỚC

Đặng Thai Mai sớm tham gia các hoạt động yêu nước.

Trong những năm 1920, ông tham gia Việt Nam Nghĩa Đoàn, sau đó gắn với phong trào Phục Việt. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông là một trong những yếu nhân của Việt Nam Nghĩa Đoàn – một tổ chức có mục tiêu hướng tới giải phóng dân tộc.

Đó là thời kỳ nhiều thanh niên trí thức Việt Nam đứng trước một câu hỏi lớn:

Học để làm gì khi đất nước vẫn chưa có độc lập?

Có người chọn hoạt động chính trị.

Có người chọn báo chí.

Có người chọn giáo dục.

Có người dùng văn chương.

Đặng Thai Mai chọn một con đường kết hợp nhiều điều trong số đó.

Ông trở thành một người thầy.

Nhưng là một người thầy luôn quan tâm đến xã hội và thời cuộc.

🌱 TRƯỜNG THĂNG LONG – NƠI NHỮNG NGƯỜI THẦY TRẺ GẶP NHAU

Giữa những năm 1930, Đặng Thai Mai ra Hà Nội dạy học tại Trường tư thục Thăng Long.

Đây là một môi trường đặc biệt.

Nhiều trí thức trẻ có tâm huyết với đất nước cùng đứng trên bục giảng tại đây.

Có Võ Nguyên Giáp.

Có Nguyễn Văn Tố.

Có Phạm Văn Đồng.

Có Hoàng Minh Giám.

Có nhiều nhà giáo, nhà văn, trí thức khác.

Họ dạy học.

Nhưng ngoài những giờ lên lớp, họ còn tham gia các hoạt động xã hội, trong đó có việc truyền bá chữ Quốc ngữ.

Đặng Thai Mai hiểu rất rõ sức mạnh của giáo dục.

Một người biết chữ có thể đọc sách.

Có thể tiếp nhận thông tin.

Có thể hiểu được những điều đang diễn ra xung quanh.

Có thể tự học.

Và quan trọng hơn:

có thể tự suy nghĩ.

🌿 MỘT NGƯỜI THẦY KHÔNG CHỈ DẠY HỌC SINH ĐỌC SÁCH

Đối với Đặng Thai Mai, văn học không phải thứ chỉ để học thuộc.

Văn học phải gắn với cuộc sống.

Phải phản ánh con người.

Phải đặt con người trong xã hội.

Phải giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề của thời đại.

Chính vì thế, ông dành nhiều thời gian nghiên cứu văn học và lý luận văn học.

Ông không chỉ đọc những tác phẩm của Việt Nam.

Ông nghiên cứu văn học Trung Quốc.

Tiếp xúc với văn hóa phương Tây.

Đọc và nghiên cứu nhiều tư tưởng khác nhau.

Ông học từ thế giới.

Nhưng càng học, ông càng trở về với một câu hỏi:

Văn hóa Việt Nam đang đứng ở đâu?

🌱 “VĂN HỌC KHÁI LUẬN” – MỘT CUỐN SÁCH TRONG MỘT THỜI ĐẠI ĐANG CHUYỂN MÌNH

Năm 1944, Đặng Thai Mai xuất bản tác phẩm “Văn học khái luận”.

Đây là một công trình lý luận quan trọng trong sự nghiệp của ông.

Tác phẩm đặt ra những vấn đề về văn học, đời sống và vai trò của văn chương đối với xã hội.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, công trình này được đánh giá là một tác phẩm lý luận văn nghệ quan trọng, nhấn mạnh mối quan hệ giữa văn học với đời sống và giá trị của tính dân tộc trong sáng tác.

Nhưng điều đáng nói hơn là thời điểm cuốn sách ra đời.

Năm 1944.

Đất nước đang ở những năm tháng cuối của chế độ thuộc địa.

Xã hội đang chuyển động.

Phong trào yêu nước phát triển.

Một cuộc thay đổi lớn đang đến gần.

Và giữa thời điểm ấy, một người thầy lại viết về văn học.

Nghe có vẻ rất xa chiến trường.

Nhưng thực ra không phải.

Bởi văn hóa cũng là một phần của cuộc đấu tranh để một dân tộc hiểu mình là ai.

🌿 RỒI CÁCH MẠNG THÁNG TÁM ĐẾN

Năm 1945.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Một nước Việt Nam độc lập ra đời.

Nhưng độc lập không có nghĩa là mọi khó khăn biến mất.

Ngược lại.

Một đất nước vừa giành được chính quyền phải đối mặt với vô vàn công việc.

Bộ máy nhà nước cần được xây dựng.

Kinh tế cần được khôi phục.

Đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn.

Và giáo dục cũng đứng trước một nhiệm vụ khổng lồ:

làm thế nào để xây dựng một nền giáo dục của một nước Việt Nam độc lập?

Đặng Thai Mai được giao một phần quan trọng của công việc ấy.

🌱 MỘT NỀN GIÁO DỤC MỚI CẦN NHỮNG NGƯỜI THẦY MỚI

Ngay từ những tháng đầu của nước Việt Nam mới, Đặng Thai Mai đã tham gia sâu vào công việc giáo dục.

Tháng 10/1945, ông được cử làm Giám đốc Ban Văn khoa, một đơn vị thuộc Đại học Việt Nam mới được xây dựng. Ban này hướng tới đào tạo giáo viên trung học và những người nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học xã hội – nhân văn.

Đây là một dấu mốc rất đáng nhớ.

Bởi trước đó, giáo dục đại học ở Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của hệ thống thuộc địa.

Giờ đây, một quốc gia độc lập bắt đầu xây dựng nền đại học của chính mình.

Và Đặng Thai Mai đứng ngay trong những ngày đầu tiên ấy.

🌿 NGƯỜI THẦY TRỞ THÀNH BỘ TRƯỞNG

Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức.

Đặng Thai Mai trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I.

Đến kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I ngày 2/3/1946, ông được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong Chính phủ Liên hiệp kháng chiến.

Từ một người đứng trên bục giảng…

Ông bước vào một vị trí mà mọi quyết định đều liên quan đến tương lai của hàng triệu người.

🌱 GÁNH TRÊN VAI MỘT NỀN GIÁO DỤC ĐANG ĐƯỢC XÂY DỰNG

Công việc của Bộ Giáo dục khi ấy vô cùng rộng.

Phải tổ chức hệ thống trường học.

Phải đào tạo giáo viên.

Phải xây dựng chương trình.

Phải lo sách giáo khoa.

Phải phát triển giáo dục đại học.

Phải phối hợp với phong trào bình dân học vụ.

Phải từng bước xây dựng một nền giáo dục độc lập và hiện đại.

Những tài liệu lưu trữ được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia công bố cho thấy trong giai đoạn 1945–1946, bộ máy giáo dục mới được tổ chức lại khá toàn diện, từ tiểu học, trung học, đại học đến thư viện, bảo tàng và các cơ quan văn hóa.

Đặng Thai Mai chỉ giữ chức Bộ trưởng trong một thời gian không dài.

Nhưng đó là một giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt:

những viên gạch đầu tiên của nền giáo dục nước Việt Nam độc lập đang được đặt xuống.

🌿 RỒI CHIẾN TRANH TRỞ LẠI

Cuối năm 1946.

Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Những công việc xây dựng đất nước trong hòa bình chưa kịp hoàn thành thì đất nước lại bước vào chiến tranh.

Đặng Thai Mai rời công việc ở Trung ương và được giao nhiệm vụ tại Thanh Hóa.

Từ 1947 đến 1948, ông làm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Thanh Hóa.

Đây lại là một thử thách hoàn toàn khác.

Một người làm văn hóa, giáo dục phải bước vào công việc của một vùng kháng chiến.

Phải tổ chức đời sống.

Phải duy trì hoạt động chính quyền.

Phải huy động nhân lực.

Phải giữ cho việc học không bị đứt đoạn.

Chiến tranh khiến mọi thứ trở nên khó khăn.

Nhưng giáo dục vẫn phải tồn tại.

🌱 GIỮ CHO VIỆC HỌC KHÔNG BỊ CHIẾN TRANH NUỐT CHỬNG

Sau đó, Đặng Thai Mai tiếp tục đảm nhiệm các công việc trong ngành giáo dục ở Liên khu IV.

Ông làm Giám đốc Sở Giáo dục Liên khu IV, đồng thời phụ trách trường Dự bị Đại học và Sư phạm cao cấp của Liên khu IV trong những năm 1950–1953.

Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng.

Bởi kháng chiến cần người.

Muốn có cán bộ thì phải đào tạo.

Muốn có giáo viên thì phải đào tạo giáo viên.

Muốn xây dựng đất nước sau chiến tranh thì ngay trong chiến tranh đã phải chuẩn bị con người.

Vì thế, một lớp học giữa vùng kháng chiến không chỉ là một lớp học.

Nó là sự chuẩn bị cho tương lai.

🌿 CÓ NHỮNG “TRẬN ĐÁNH” DIỄN RA TRÊN BỤC GIẢNG

Không phải trận chiến nào cũng có tiếng súng.

Có những trận chiến diễn ra trong một lớp học.

Người thầy đứng trước bảng.

Học trò ngồi phía dưới.

Ngoài kia là chiến tranh.

Nhưng trong lớp học, người ta vẫn học văn.

Học sử.

Học ngoại ngữ.

Học khoa học.

Học cách suy nghĩ.

Bởi nếu chiến tranh kết thúc mà đất nước không có người được đào tạo, thì công cuộc xây dựng lại sẽ vô cùng khó khăn.

Đặng Thai Mai hiểu điều ấy.

Và ông dành nhiều năm để giữ cho dòng chảy giáo dục không bị đứt.

🌱 TRỞ LẠI HÀ NỘI – TRỞ LẠI VỚI BỤC GIẢNG

Sau năm 1954, đất nước bước vào một giai đoạn mới.

Đặng Thai Mai trở lại Hà Nội và tiếp tục sự nghiệp giáo dục đại học.

Ông là Hiệu trưởng Trường Đại học Văn khoa từ năm 1954 đến 1956.

Sau đó ông phụ trách Văn khoa tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Sư phạm.

Năm 1957, ông được công nhận chức danh Giáo sư.

Những năm sau đó, ông tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu và đào tạo nhiều thế hệ sinh viên.

🌿 TỪ NGƯỜI THẦY ĐẾN NGƯỜI ĐÀO TẠO NHỮNG NGƯỜI THẦY

Có lẽ đây là giai đoạn đẹp nhất trong cuộc đời nghề nghiệp của Đặng Thai Mai.

Ông không chỉ dạy sinh viên.

Ông đào tạo những người sau này trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà văn hóa.

Một bài giảng của ông có thể kết thúc sau vài giờ.

Nhưng ảnh hưởng của nó có thể kéo dài hàng chục năm.

Một người học trò hôm nay có thể trở thành người thầy ngày mai.

Người thầy ấy lại đào tạo hàng trăm học trò khác.

Và cứ thế, tri thức lan đi.

Đó là cách một người có thể ảnh hưởng đến nhiều thế hệ mà không cần trực tiếp xuất hiện trong cuộc đời của tất cả họ.

🌱 VIỆN VĂN HỌC – MỘT CHẶNG ĐƯỜNG MỚI

Năm 1960, Đặng Thai Mai trở thành Viện trưởng Viện Văn học, giữ cương vị này đến năm 1976.

Công việc lúc này không chỉ là giảng dạy.

Ông tham gia tổ chức nghiên cứu.

Đào tạo cán bộ khoa học.

Định hướng các công trình nghiên cứu.

Xây dựng đội ngũ nghiên cứu văn học.

Văn học Việt Nam được nghiên cứu một cách có hệ thống hơn.

Các tác giả.

Các thời kỳ.

Các trào lưu.

Các mối quan hệ giữa văn học và xã hội.

Tất cả trở thành những lĩnh vực nghiên cứu nghiêm túc.

🌿 MỞ CỬA VỚI THẾ GIỚI NHƯNG KHÔNG QUÊN GỐC RỄ

Đặng Thai Mai là người có khả năng tiếp cận nhiều nền văn hóa.

Ông giỏi Hán học.

Thông thạo tiếng Pháp.

Nghiên cứu văn học Trung Quốc.

Quan tâm đến văn học phương Tây.

Nhưng ông không dùng những kiến thức ấy để xa rời văn hóa Việt Nam.

Ngược lại.

Ông dùng chúng để nhìn văn hóa Việt Nam từ nhiều góc độ hơn.

Đó là một bài học rất đẹp:

học cái hay của thế giới không có nghĩa là quên mình là ai.

Càng hiểu thế giới, càng cần hiểu sâu hơn về quê hương.

🌱 MỘT NGƯỜI THẦY VÀ NHỮNG NGƯỜI HỌC TRÒ

Trong số những người từng chịu ảnh hưởng từ Đặng Thai Mai có nhiều tên tuổi lớn của đời sống văn học và học thuật Việt Nam.

Một trong những câu chuyện được nhắc lại là mối quan hệ giữa ông với Nguyễn Đình Thi.

Nguyễn Đình Thi khi còn trẻ đã tìm đến Đặng Thai Mai sau khi đọc những công trình của ông.

Một người thầy.

Một người học trò.

Những cuộc trò chuyện về văn học, tư tưởng và con đường học tập.

Những lời khuyên ấy trở thành một phần trong hành trình trưởng thành của người học trò.

Điều này cho thấy:

đôi khi người thầy không cần nói điều gì quá lớn lao.

Một lời đúng lúc cũng có thể giúp một người trẻ tìm được hướng đi cho mình.

🌿 CÓ MỘT BỨC CHÂN DUNG RẤT ĐẶC BIỆT

Năm 1977, nhạc sĩ Văn Cao đã vẽ chân dung Đặng Thai Mai.

Bức tranh mang tên “Người cầm can”.

Đó là một câu chuyện đẹp giữa hai người nghệ sĩ – trí thức.

Văn Cao không chỉ muốn vẽ khuôn mặt.

Ông muốn ghi lại điều mà ông nhìn thấy phía sau khuôn mặt ấy:

một tầm vóc văn hóa.

Đặng Thai Mai sau khi xem tranh đã nói một câu rất đáng nhớ:

“Anh đã thể hiện cái mà tôi vắng mặt.”

Câu nói ấy khiến bức chân dung không còn chỉ là một tác phẩm hội họa.

Nó trở thành một cách nhìn về một con người:

điều quý giá nhất đôi khi không nằm ở những gì mắt nhìn thấy, mà ở những giá trị một người để lại.

🌱 GIA ĐÌNH CŨNG LÀ MỘT “LỚP HỌC” CỦA ÔNG

Đặng Thai Mai không chỉ để lại ảnh hưởng trong xã hội.

Ông còn xây dựng một gia đình coi trọng việc học.

Các con của ông sau này có nhiều người trở thành những nhà nghiên cứu, giảng viên, kiến trúc sư và trí thức.

Báo Nhân Dân từng viết rằng cả sáu người con của ông đều trưởng thành trên những lĩnh vực chuyên môn khác nhau, tạo nên một gia đình có truyền thống học thuật đáng chú ý.

Có thể nói:

người thầy Đặng Thai Mai không chỉ đứng trên bục giảng.

Ông còn tạo ra một nếp sống mà trong đó việc học, đọc sách và suy nghĩ trở thành một phần của gia đình.

🌿 NHỮNG NĂM CUỐI ĐỜI

Đặng Thai Mai vẫn tiếp tục nghiên cứu và trao đổi với học trò ngay cả khi tuổi đã cao.

Ông qua đời ngày 25/9/1984, hưởng thọ 82 tuổi.

Nhưng câu chuyện của ông không kết thúc ở đó.

Những công trình nghiên cứu tiếp tục được đọc.

Những học trò tiếp tục giảng dạy.

Những thế hệ nghiên cứu mới tiếp tục tìm hiểu những vấn đề mà ông từng đặt ra.

Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật.

🌿 ĐIỀU CÒN LẠI SAU MỘT CUỘC ĐỜI

Nếu nhìn Đặng Thai Mai bằng một danh sách chức vụ, ta thấy:

Một Bộ trưởng.

Một Hiệu trưởng.

Một Viện trưởng.

Một Chủ tịch Hội.

Một Giáo sư.

Nhưng nếu nhìn bằng một câu chuyện, ta thấy một con người khác.

Một cậu bé xứ Nghệ.

Một thanh niên bước vào phong trào yêu nước.

Một người thầy đứng trên bục giảng.

Một trí thức dùng văn chương để suy nghĩ về xã hội.

Một người tham gia xây dựng nền giáo dục của nước Việt Nam độc lập.

Một cán bộ làm giáo dục giữa những năm tháng chiến tranh.

Một giáo sư dành nhiều thập niên đào tạo thế hệ trẻ.

Và cuối cùng:

một người gieo tri thức.

🌱 BÀI HỌC CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

1. Học không chỉ để biết, mà để đóng góp

Đặng Thai Mai học nhiều.

Nhưng ông không giữ kiến thức cho riêng mình.

Ông dạy.

Ông viết.

Ông nghiên cứu.

Ông đào tạo.

Ông tham gia xây dựng giáo dục.

Đó là lúc tri thức trở thành giá trị xã hội.

Người trẻ càng có kiến thức, càng có thêm khả năng đóng góp cho cộng đồng.

2. Đừng xem thường những công việc âm thầm

Một giờ đứng lớp.

Một cuốn sách.

Một bài nghiên cứu.

Một học trò được hướng dẫn.

Một chương trình giáo dục được xây dựng.

Những việc ấy không tạo ra tiếng vang như một trận đánh.

Nhưng tác động của nó có thể kéo dài nhiều thế hệ.

Có những đóng góp không ồn ào nhưng sống rất lâu.

3. Muốn dẫn dắt người khác, trước hết phải không ngừng học

Đặng Thai Mai đã học Hán học.

Học tiếng Pháp.

Nghiên cứu văn học Việt Nam.

Nghiên cứu Trung Quốc.

Tiếp xúc với tư tưởng phương Tây.

Ông không ngừng mở rộng hiểu biết.

Đây cũng là điều người trẻ hôm nay cần nhớ:

Đừng để một tấm bằng trở thành điểm kết thúc của việc học.

4. Gìn giữ văn hóa cũng là trách nhiệm của tuổi trẻ

Đặng Thai Mai dành cả đời nghiên cứu văn hóa và văn học.

Ngày hôm nay, người trẻ có thể bắt đầu từ những điều rất gần:

Một câu chuyện của ông bà.

Một phong tục của thôn.

Một lễ hội.

Một làn điệu dân gian.

Một địa danh.

Một người có công với quê hương.

Nếu không ghi lại, những ký ức ấy có thể biến mất.

Vì vậy:

ghi lại câu chuyện của quê hương cũng là một cách gìn giữ quê hương.

🌿 LỜI KẾT

Có những người để lại cho lịch sử một trận đánh.

Có người để lại một công trình.

Có người để lại một tác phẩm.

Nhưng có những người để lại những con người.

Đặng Thai Mai là một trong những người như thế.

Ông đã đi qua một thế kỷ đầy biến động.

Từ thời đất nước còn dưới chế độ thuộc địa…

Đến Cách mạng Tháng Tám…

Đến những năm tháng kháng chiến…

Đến ngày đất nước bước vào xây dựng…

Ông vẫn đứng ở một vị trí rất đặc biệt:

đứng bên cạnh sách, bên cạnh học trò và bên cạnh văn hóa dân tộc.

Ông không chỉ dạy học sinh cách đọc một tác phẩm.

Ông giúp nhiều thế hệ hiểu rằng:

văn học có liên quan đến cuộc sống, tri thức có liên quan đến trách nhiệm, và giáo dục có liên quan đến tương lai của một dân tộc.

Có lẽ vì vậy, khi nhìn lại cuộc đời Đặng Thai Mai, điều đáng nhớ nhất không phải là ông từng giữ chức vụ gì.

Mà là:

Ông đã gieo bao nhiêu hạt giống tri thức,
và những hạt giống ấy đã tiếp tục lớn lên trong bao nhiêu thế hệ.

Một người thầy có thể chỉ đứng trên bục giảng vài giờ.

Nhưng điều người thầy gieo vào một tâm hồn…

có thể ở lại suốt cả một cuộc đời. 🌿