Đặng Thai Mai – nhà giáo, nhà văn hóa lớn của Việt Nam
Đặng Thai Mai, còn được biết đến với tên gọi Đặng Thái Mai và các bút danh Thanh Tuyền, Thanh Bình, sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền, nay thuộc xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông là giáo sư, nhà giáo, nhà văn, nhà phê bình văn học lớn của Việt Nam; từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Viện trưởng đầu tiên của Viện Văn học Việt Nam. Đặng Thai Mai sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước. Thân phụ ông là cụ Đặng Nguyên Cẩn, đỗ Phó bảng, từng tham gia phong trào Duy Tân cùng với các chí sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng và bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo. Chính truyền thống gia đình, quê hương và tấm gương của người cha đã sớm hun đúc trong Đặng Thai Mai lòng yêu nước, tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với đất nước. Sau khi thân phụ bị bắt, từ năm 6 tuổi, Đặng Thai Mai về sống tại quê nội và được bà nội nuôi dưỡng, dạy dỗ. Ông được học chữ Hán, chữ Quốc ngữ và tiếp thu những tư tưởng tiến bộ theo tinh thần Đông Kinh Nghĩa Thục. Nền tảng giáo dục ấy đã góp phần hình thành ở ông tư duy sâu sắc, nhân cách cứng cỏi và tình yêu lớn đối với văn hóa, giáo dục dân tộc. Năm 1925, khi đang theo học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương ở Hà Nội, Đặng Thai Mai tích cực tham gia các phong trào yêu nước như phong trào đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Châu Trinh. Cũng trong thời gian này, ông gia nhập Đảng Tân Việt, bắt đầu dấn thân vào con đường hoạt động yêu nước và cách mạng. Năm 1928, Đặng Thai Mai trở thành giáo sư Trường Quốc học Huế. Năm 1929, sau khi Đảng Tân Việt tan vỡ, ông bị thực dân Pháp xử một năm tù treo, sau đó tiếp tục trở lại dạy học ở Huế. Năm 1930, ông lại bị bắt và bị xử ba năm tù vì tham gia phong trào Cứu tế đỏ. Sau khi ra tù, ông ra Hà Nội sinh sống và dạy học tại Trường tư thục Gia Long. Năm 1935, Đặng Thai Mai cùng với các trí thức tiến bộ như Phan Thanh, Hoàng Minh Giám, Võ Nguyên Giáp thành lập Trường tư thục Thăng Long. Năm 1936, ông tiếp tục cùng Nguyễn Văn Tố, Vương Kiêm Toàn, Phan Thanh, Võ Nguyên Giáp và nhiều nhân sĩ trí thức thành lập Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ. Đây là một hoạt động có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần yêu nước và ý thức dân tộc trong nhân dân. Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ 1936 – 1939, Đặng Thai Mai tích cực hoạt động trên lĩnh vực văn hóa, báo chí và văn học. Ông viết báo, sáng tác truyện ngắn bằng tiếng Pháp, phản ánh tinh thần đấu tranh của những chiến sĩ cách mạng buổi đầu. Năm 1939, ông ứng cử vào Viện Dân biểu Trung Kỳ, tiếp tục thể hiện trách nhiệm của một trí thức yêu nước trước vận mệnh dân tộc. Năm 1944, Đặng Thai Mai cho ra đời tác phẩm “Văn học khái luận”. Đây là một trong những công trình lý luận văn học quan trọng, trình bày có hệ thống nhiều vấn đề cơ bản của văn học theo quan điểm tiến bộ như mối quan hệ giữa nội dung và hình thức, truyền thống và hiện đại, điển hình và cá tính. Bên cạnh đó, ông còn có nhiều đóng góp trong việc giới thiệu văn học hiện đại Trung Quốc đến bạn đọc Việt Nam qua các công trình nghiên cứu, dịch thuật về Lỗ Tấn, Tào Ngu và văn học Trung Quốc hiện đại. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Đặng Thai Mai tiếp tục cống hiến trên nhiều lĩnh vực giáo dục, văn hóa và chính trị. Năm 1946, ông được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I, tham gia Ủy ban Dự thảo Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Cũng trong năm này, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Trong những năm kháng chiến và xây dựng đất nước, Đặng Thai Mai lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng như Chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Thanh Hóa, Hội trưởng Hội Văn hóa Việt Nam, Giám đốc Trường Dự bị đại học và Sư phạm cao cấp Liên khu IV, Giám đốc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện trưởng Viện Văn học, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam. Dù ở cương vị nào, ông cũng luôn tận tụy với sự nghiệp giáo dục, nghiên cứu văn học và xây dựng nền văn hóa Việt Nam hiện đại, giàu bản sắc dân tộc. Đặng Thai Mai là người có vốn Nho học uyên thâm, am hiểu sâu rộng văn học cổ điển Pháp, văn học hiện đại Trung Quốc và văn học cận đại Việt Nam. Ông là một nhà lý luận, phê bình văn học sắc sảo, có tư duy khoa học, nhân văn và tiến bộ. Những công trình tiêu biểu của ông như “Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX”, “Trên đường học tập và nghiên cứu” cùng nhiều bài viết, công trình nghiên cứu khác đã để lại dấu ấn sâu đậm trong nền học thuật nước nhà. Với những cống hiến to lớn cho sự nghiệp giáo dục, văn hóa và văn học Việt Nam, năm 1982, Đặng Thai Mai được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về các công trình nghiên cứu văn học Việt Nam và văn học thế giới. Đặng Thai Mai mất ngày 25/9/1984. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương sáng về nhân cách của một trí thức yêu nước, một nhà giáo mẫu mực, một nhà văn hóa lớn đã dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài và xây dựng nền văn học, văn hóa Việt Nam hiện đại. Tên tuổi Đặng Thai Mai mãi mãi được nhắc đến với lòng kính trọng, biết ơn và tự hào.
