ĐẶNG THÁI THÂN – NGƯỜI ĐỨNG SAU NHỮNG CHUYẾN ĐI ĐÔNG DU

1. Một sĩ phu trẻ của Nghệ An

Đặng Thái Thân, hiệu Ngư Hải, sinh năm 1874 tại làng Hải Côn, Nghệ An. Ông là một trong những sĩ phu yêu nước đầu thế kỷ XX, có quan hệ rất gần gũi với Phan Bội Châu và tham gia thành lập Duy Tân Hội năm 1904. Tư liệu được lưu giữ trong một số công trình về thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận ông từng đỗ đầu xứ, được gọi là “Đầu xứ Đặng”, và là một cánh tay đắc lực của Phan Bội Châu trong việc tổ chức hoạt động của Hội Duy Tân.

Đầu thế kỷ XX, những người như Đặng Thái Thân đứng trước một tình thế đặc biệt. Những cuộc khởi nghĩa vũ trang cuối thế kỷ XIX lần lượt thất bại, trong khi thực dân Pháp ngày càng củng cố bộ máy cai trị. Một thế hệ sĩ phu mới bắt đầu tìm kiếm những cách thức khác để tổ chức lực lượng và chuẩn bị cho tương lai.

2. Duy Tân Hội và một kế hoạch mới

Năm 1904, Đặng Thái Thân cùng Phan Bội Châu và những người yêu nước khác tham gia thành lập Duy Tân Hội. Mục tiêu của hội là tập hợp những người có cùng chí hướng, chuẩn bị lực lượng cho công cuộc giành độc lập.

Một trong những công việc quan trọng nhất là tổ chức phong trào Đông Du. Thanh niên Việt Nam được đưa sang Nhật để học tập, tiếp thu kiến thức về quân sự, kỹ thuật và tổ chức xã hội. Nhưng để một người có thể rời Việt Nam và sang Nhật trong điều kiện chính quyền thực dân kiểm soát chặt chẽ là việc không đơn giản.

Đặng Thái Thân trở thành người phụ trách một phần công việc tổ chức phía sau. Theo tư liệu được lưu giữ, ông có nhiệm vụ lo công việc của Hội Duy Tân từ Huế ra Bắc và bố trí cho người xuất dương.

3. Những công việc thầm lặng nhưng nguy hiểm

Những người trực tiếp sang Nhật thường được nhắc đến nhiều hơn. Nhưng để họ có thể xuất dương, phía trong nước phải có người tổ chức, liên lạc, tìm phương tiện và giữ bí mật.

Đặng Thái Thân chính là một trong những người làm những công việc như vậy. Ông phải duy trì mạng lưới liên lạc giữa những người yêu nước, hỗ trợ việc đưa người ra nước ngoài và tránh sự theo dõi của chính quyền thực dân.

Công việc ấy không có những trận đánh lớn, nhưng mức độ nguy hiểm không hề nhỏ. Chỉ cần một đầu mối bị phát hiện, cả mạng lưới có thể bị phá vỡ. Vì vậy, những người hoạt động trong nước phải luôn giữ bí mật và thay đổi cách liên lạc.

4. Một mối quan hệ đặc biệt với gia đình Nguyễn Sinh Cung

Đặng Thái Thân có mối quan hệ gần gũi với Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh của Nguyễn Sinh Cung. Đây là một chi tiết đặc biệt quan trọng vì nó cho thấy môi trường trí thức yêu nước mà cậu bé Nguyễn Sinh Cung từng tiếp xúc.

Tư liệu về thời niên thiếu của Hồ Chí Minh ghi rằng vào dịp Tết năm 1906, Đặng Thái Thân ghé thăm gia đình Nguyễn Sinh Cung tại Huế. Khi ấy, Nguyễn Sinh Cung mới khoảng 16 tuổi. Trong cuộc trò chuyện, Đặng Thái Thân trao đổi với Nguyễn Sinh Sắc về tình hình đất nước và hoạt động của Hội Duy Tân.

Đây là một trong những chi tiết có ý nghĩa khi nghiên cứu môi trường hình thành tư tưởng của Nguyễn Tất Thành. Cậu thiếu niên Nguyễn Sinh Cung khi ấy đã được tiếp xúc với những người lớn đang trực tiếp suy nghĩ và hành động trước vấn đề mất nước.

5. Người thanh niên đặt câu hỏi về những người cứu nước

Trong cuộc trò chuyện năm 1906, Nguyễn Sinh Cung đã hỏi về Kỳ Ngoại hầu Cường Để, người được Duy Tân Hội tôn làm minh chủ. Những câu hỏi của một thiếu niên về một nhân vật chính trị cho thấy cậu đã bắt đầu quan tâm đến những hoạt động cứu nước đang diễn ra.

Đặng Thái Thân giải thích rằng việc tôn Cường Để làm minh chủ có liên quan đến việc tranh thủ những thành phần tích cực trong hoàng tộc, quan lại và phú hào. Những trao đổi ấy giúp cậu bé Nguyễn Sinh Cung hiểu thêm về những hoạt động yêu nước đang diễn ra ngoài phạm vi gia đình.

Tuy nhiên, cần tránh biến một cuộc trò chuyện thành nguyên nhân duy nhất dẫn đến con đường cứu nước sau này của Hồ Chí Minh. Quá trình hình thành tư tưởng của Nguyễn Tất Thành là kết quả của nhiều yếu tố: gia đình, quê hương, hoàn cảnh đất nước và những trải nghiệm cá nhân. Chi tiết về Đặng Thái Thân chỉ cho thấy một trong những môi trường trí thức yêu nước mà Nguyễn Sinh Cung từng được tiếp xúc.

6. Khi mạng lưới bị thực dân Pháp truy bắt

Năm 1908, sau khi phong trào Đông Du và các hoạt động Duy Tân bị chính quyền thực dân theo dõi gắt gao, Đặng Thái Thân bị truy bắt. Ông phải lẩn trốn, có thời gian vào núi để tránh sự truy lùng.

Nhưng việc ẩn náu không thể kéo dài. Một đêm, khi ông trở về khu vực Phan Thôn, nay thuộc Nghi Kim, Nghi Lộc, Nghệ An, có người báo tin cho quân Pháp. Lực lượng Pháp bao vây nơi ông đang ở.

Biết rằng khó có thể thoát khỏi vòng vây, Đặng Thái Thân đã tự sát để không rơi vào tay đối phương. Chi tiết này được ghi nhận trong tư liệu về thời niên thiếu của Hồ Chí Minh.

7. Cái chết của một người hoạt động bí mật

Cái chết của Đặng Thái Thân diễn ra trong hoàn cảnh phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX đang bị đàn áp mạnh. Ông không chết trong một trận đánh lớn, nhưng hoàn cảnh ấy phản ánh mức độ nguy hiểm của hoạt động cách mạng bí mật lúc bấy giờ.

Ông thuộc lớp người đã dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ cho một công việc mà thành công chưa chắc chắn, trong khi thất bại có thể phải trả giá bằng tù đày hoặc tính mạng.

Duy Tân Hội và phong trào Đông Du cuối cùng không đạt được mục tiêu. Nhưng những người như Đặng Thái Thân đã góp phần xây dựng mạng lưới tổ chức và đưa một thế hệ thanh niên tiếp xúc với tư tưởng, kiến thức mới.

8. Một người không đứng ở vị trí nổi tiếng nhất

Trong lịch sử Đông Du, Phan Bội Châu thường là cái tên được nhắc đến đầu tiên. Nhưng phía sau ông là cả một mạng lưới những người tổ chức, liên lạc và hỗ trợ.

Đặng Thái Thân là một trong những người như vậy.

Ông không để lại một chiến thắng quân sự lớn, cũng không có một phong trào mang tên mình. Nhưng ông đã tham gia xây dựng Duy Tân Hội, hỗ trợ việc đưa thanh niên xuất dương và trực tiếp đối mặt với sự truy bắt của thực dân Pháp.

Câu chuyện của ông nhắc chúng ta rằng một phong trào lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người đứng trên bục diễn thuyết hay những lãnh tụ được nhắc đến trong sách giáo khoa. Có những người đứng phía sau, âm thầm làm công việc tổ chức và liên lạc, nhưng chính họ là những mắt xích giúp một phong trào có thể tồn tại.

Đặng Thái Thân là một trong những sĩ phu như thế – một người đã chọn hành động thay vì chỉ nói về lòng yêu nước, và cuối cùng chấp nhận hy sinh khi mạng lưới hoạt động bị phá vỡ.