Đặng Thái Thân – Người ở lại giữ ngọn lửa Đông Du

Đầu thế kỷ XX, trong lúc nhiều thanh niên Việt Nam bí mật vượt biển sang Nhật Bản tìm đường học tập, có một người lặng lẽ ở lại trong nước. Ông đi khắp các làng quê, gặp gỡ những người cùng chí hướng, gây dựng cơ sở và tìm cách bảo vệ phong trào trước sự truy lùng của mật thám Pháp.

Người ấy là Đặng Thái Thân.

Ông có hiệu là Ngư Hải, sinh năm 1873 tại làng Hải Côn, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Đây là vùng đất giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Lớn lên trong cảnh đất nước mất độc lập, nhân dân chịu sự áp bức của chính quyền thực dân, Đặng Thái Thân sớm nuôi chí cứu nước.

Ông nổi tiếng là người thông minh, cương trực và có khả năng tổ chức. Trên con đường hoạt động, ông gặp Phan Bội Châu. Hai người nhanh chóng trở thành những người bạn đồng chí hướng, cùng mang khát vọng giành lại độc lập cho dân tộc.

Năm 1904, Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân, Nguyễn Thành và hơn 20 người yêu nước tổ chức cuộc họp tại Nam Thịnh sơn trang ở Quảng Nam, thành lập Duy Tân Hội. Mục tiêu của tổ chức là tập hợp lực lượng, chuẩn bị điều kiện đánh đuổi thực dân Pháp và khôi phục nền độc lập của đất nước.

Trong Duy Tân Hội, Phan Bội Châu phụ trách công việc chung. Đặng Thái Thân cùng Nguyễn Thành đảm nhận nhiệm vụ xây dựng kế hoạch tuyên truyền, vận động và tổ chức các hoạt động trong nước.

Đó là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Khi Phan Bội Châu ra nước ngoài tìm kiếm sự giúp đỡ và tổ chức phong trào Đông Du, Đặng Thái Thân trở thành một trong những người giữ vai trò quan trọng tại quê nhà. Ông bí mật đi nhiều nơi, xây dựng cơ sở, vận động sự ủng hộ và tìm kiếm những thanh niên có ý chí để đưa sang Nhật Bản học tập.

Những chuyến đi của ông không có tiếng trống xuất quân hay cảnh tiễn đưa đông người. Mọi việc phải diễn ra âm thầm. Một lá thư, một danh sách hay một địa chỉ bị phát hiện đều có thể khiến nhiều cơ sở bị phá vỡ và hàng loạt người yêu nước bị bắt.

Người chiến sĩ hoạt động trong nước vì thế phải đối mặt với một thứ chiến trường không có chiến tuyến rõ ràng. Kẻ thù có thể xuất hiện trên mỗi con đường; mật thám có thể ẩn sau bất cứ cuộc gặp nào.

Nhưng Đặng Thái Thân vẫn kiên trì làm nhiệm vụ.

Phong trào Đông Du dần phát triển, đưa nhiều thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập. Những người ra đi mang theo hy vọng tiếp thu kiến thức mới, chuẩn bị nhân lực để giải phóng và xây dựng đất nước. Đằng sau những chuyến vượt biển ấy là công sức thầm lặng của mạng lưới những người hoạt động trong nước, trong đó có Đặng Thái Thân.

Sự phát triển của phong trào khiến chính quyền thực dân Pháp tăng cường truy lùng. Năm 1908, lực lượng của chúng phát hiện và bao vây nơi Đặng Thái Thân đang hoạt động.

Ông hiểu rằng nếu bị bắt sống, những tài liệu đang giữ có thể khiến nhiều đồng đội và cơ sở cách mạng gặp nguy hiểm. Trong tình thế không còn đường thoát, ông nhanh chóng tiêu hủy toàn bộ tài liệu bí mật.

Khi quân địch xông vào, Đặng Thái Thân chống trả và bắn chết một tên tay sai. Sau đó, để không rơi vào tay đối phương và bảo vệ bí mật của tổ chức, ông lựa chọn hy sinh.

Ông ra đi khi mới khoảng 35 tuổi.

Không thỏa mãn với việc một người yêu nước đã chết, chính quyền thực dân còn cho kéo thi thể ông từ Nghi Lộc về thành phố Vinh nhằm đe dọa nhân dân. Nhưng hành động tàn bạo ấy không thể tạo ra sự sợ hãi như chúng mong muốn. Người dân càng thêm cảm phục khí tiết của ông và bí mật an táng người chiến sĩ.

Về sau, Phan Bội Châu đưa hài cốt của người bạn về an nghỉ tại quê vợ ông ở làng Thanh Thủy, Nam Đàn. Ngôi mộ ấy trở thành nơi tưởng nhớ một người đã âm thầm dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp cứu nước.

Đặng Thái Thân không được tận mắt chứng kiến ngày đất nước giành lại độc lập. Phong trào Đông Du cũng không đạt được kết quả cuối cùng như những người khởi xướng mong muốn. Tuy nhiên, phong trào đã thức tỉnh lòng yêu nước, mở rộng tầm nhìn của thanh niên Việt Nam và chuẩn bị thêm những con người cho các chặng đường đấu tranh sau này.

Trong hành trình ấy, Phan Bội Châu là người ra đi tìm đường và truyền đi lời hiệu triệu. Đặng Thái Thân là người ở lại, giữ mối liên lạc, gây dựng cơ sở và bảo vệ ngọn lửa từ bên trong đất nước.

Lịch sử thường ghi nhớ những người đứng ở nơi ánh sáng chiếu tới. Nhưng phía sau mỗi phong trào lớn còn có những con người âm thầm làm việc trong bóng tối. Không có sự hy sinh của họ, những chuyến đi sẽ không thể bắt đầu và những tư tưởng mới khó có thể lan rộng.

Đặng Thái Thân là một người như thế—một người ở lại để những người khác có thể lên đường.