ĐẶNG THỊ CHUNG - NGƯỜI NỮ DÂN QUÂN THỨ MƯỜI CỦA LAM HẠ

1. Cô gái nhà nghèo và mong ước đất nước hết chiến tranh

Đặng Thị Chung sinh năm 1944 tại thôn Hòa Lạc, xã Lam Hạ. Gia đình chị nghèo, cuộc sống hằng ngày gắn với đồng ruộng và những công việc rất đỗi bình thường của một cô gái nông thôn. Trong ký ức của gia đình, Chung là người con hiền, thương mẹ và các em.

Khi xin mẹ tham gia dân quân, chị nghĩ rất đơn giản: phải góp sức để đất nước sớm hết chiến tranh, để gia đình và quê hương bớt cơ cực. Lời nghĩ ấy không phải một khẩu hiệu xa xôi. Chung hiểu chiến tranh bằng chính những lần máy bay gầm trên đầu, những hố bom trên đường và những bữa ăn thiếu thốn của gia đình.

Những ngày không trực chiến hay sản xuất, chị giúp mẹ lo việc nhà. Tư liệu của những người thân kể lại rằng Chung từng đi mò hến, đào củ dong, củ chuối cho gia đình; đêm khuya còn vớt bèo để mẹ nuôi lợn. Đó là hình ảnh rất đời thường của người nữ chiến sĩ: trước khi cầm súng, chị vẫn là một người con gái biết lo từng bữa ăn cho mẹ và các em.

2. Người sau tiếp bước người trước

Đến giữa năm 1967, Lam Hạ đã chịu quá nhiều mất mát. Chỉ riêng trong tháng 10 năm 1966, chín nữ dân quân đã hy sinh. Những người còn sống đau đớn nhưng không thể rời trận địa. Đối phương vẫn tiếp tục đánh vào cầu đường và các tuyến giao thông. Người trước ngã xuống, người sau lại bước vào vị trí chiến đấu.

Đặng Thị Chung là một trong những người tiếp tục đứng lại. Chị được huấn luyện sử dụng pháo phòng không, làm việc trong kíp chiến đấu và phối hợp với bộ đội chủ lực. Trên mâm pháo, mỗi người có một nhiệm vụ; chỉ cần một vị trí chậm vài giây có thể ảnh hưởng đến cả khẩu đội.

Đối với một cô gái xuất thân từ nông thôn, việc làm chủ các thao tác kỹ thuật của pháo cao xạ không hề dễ. Nhưng những nữ dân quân Lam Hạ đã luyện tập đến mức có thể thay thế nhau ở nhiều vị trí. Chính sự thuần thục ấy giúp họ đứng vững trong những trận đánh diễn ra rất nhanh và dữ dội.

3. Buổi sáng cuối cùng

Đêm trước ngày 7 tháng 7 năm 1967, Đặng Thị Chung vẫn làm những việc thường ngày cho gia đình. Tư liệu từ người thân kể rằng chị còn vớt bèo ngoài kênh để mẹ nuôi lợn. Sáng hôm sau, chị rang ngô cho các em thì còi báo động vang lên.

Chung bỏ dở công việc, chạy ra trận địa pháo ở Hòa Lạc. Trên đường, chị gặp mẹ đang gánh khoai. Chị vẫn nghĩ rằng sau trận đánh sẽ trở về giúp mẹ mang gánh khoai về nhà. Đó là một dự định nhỏ bé đến nao lòng: người con gái bước vào trận chiến mà vẫn tin rằng lát nữa mình sẽ quay về tiếp tục công việc dang dở.

Nhưng buổi sáng ấy đã trở thành buổi sáng cuối cùng của chị.

4. Trận chiến ngày 7 tháng 7 năm 1967

Ngày 7 tháng 7 năm 1967, máy bay Mỹ tiếp tục đánh phá khu vực thị xã Hà Nam và các tuyến giao thông qua Lam Hạ. Quốc lộ 1A, đường sắt Bắc - Nam cùng những cây cầu là các mục tiêu quan trọng. Lực lượng phòng không lập tức vào vị trí, phối hợp đánh trả.

Trận địa pháo 57 mm ở Hòa Lạc rung chuyển trong tiếng bom và tiếng súng. Các khẩu đội phải vừa quan sát mục tiêu, vừa điều chỉnh phần tử bắn trong thời gian rất ngắn. Trong trận đánh ấy, lực lượng phòng không của ta bắn hạ một máy bay đối phương.

Đặng Thị Chung vẫn ở trên mâm pháo. Tư liệu lịch sử của địa phương ghi lại rằng chị hy sinh trong tư thế đang quay cự ly nòng pháo để tiếp tục chiến đấu. Chị mới 23 tuổi.

Cùng trận đánh ấy, nhiều chiến sĩ khác cũng hy sinh, trong đó có Lê Văn Chắc - người chồng của nữ dân quân Nguyễn Thị Oánh đã hy sinh trước đó gần chín tháng. Bởi vậy, ngày 7 tháng 7 năm 1967 đã nối liền hai câu chuyện của hai nữ dân quân Lam Hạ bằng một mất mát đau đớn.

5. Người nữ dân quân thứ mười

Đặng Thị Chung là người thứ mười trong danh sách mười nữ dân quân phòng không Lam Hạ hy sinh. Từ ngày 1 tháng 10 năm 1966 đến ngày 7 tháng 7 năm 1967, chỉ trong chưa đầy một năm, mười cô gái đã lần lượt nằm lại ở các trận địa Đình Tràng, Đường Ấm và Hòa Lạc.

Các chị không cùng tuổi, không cùng nghề nghiệp và không hy sinh trong cùng một ngày. Có người mới mười sáu tuổi, có người đã lập gia đình, có người là cô giáo, công nhân hay nông dân. Nhưng khi đứng bên mâm pháo, họ có chung một nhiệm vụ và một sự lựa chọn: không bỏ trận địa khi quê hương đang bị đánh phá.

Đặng Thị Chung được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 2018 cùng các nữ liệt sĩ Lam Hạ khác. Đền thờ và tượng đài hôm nay không chỉ ghi tên chị, mà còn giữ lại ký ức về một thế hệ phụ nữ đã sống rất bình dị và hy sinh rất phi thường.

6. Gánh khoai còn để lại bên đường

Có những câu chuyện lịch sử được nhớ bởi những trận đánh lớn. Câu chuyện Đặng Thị Chung lại khiến người ta nhớ bởi một hình ảnh rất nhỏ: người mẹ gánh khoai và cô con gái hẹn sau trận đánh sẽ quay về giúp mẹ.

Chung đã không trở về. Gánh khoai ấy trở thành biểu tượng cho biết bao công việc đời thường bị chiến tranh cắt ngang. Những người nữ dân quân không ra trận vì họ không yêu gia đình; chính vì yêu gia đình, yêu cuộc sống bình yên mà họ chấp nhận đứng ở nơi nguy hiểm nhất.

Khi đọc câu chuyện ấy hôm nay, điều đáng quý không chỉ là lòng dũng cảm trong khoảnh khắc sinh tử mà còn là cách một cô gái 23 tuổi hiểu trách nhiệm của mình. Chị vẫn thương mẹ, thương em, vẫn làm những việc bình dị mỗi ngày, nhưng khi tiếng còi báo động vang lên, chị đặt nhiệm vụ chung lên trước. Đó là vẻ đẹp của những con người “thời hoa lửa”.