ĐẶNG THÚC HỨA – NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG TÂY DU

Trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX, có những người trực tiếp đứng trên diễn đàn, có người cầm vũ khí chiến đấu, nhưng cũng có những người âm thầm xây dựng những căn cứ ở nước ngoài, nuôi dưỡng và đào tạo thế hệ thanh niên cách mạng.

Đặng Thúc Hứa là một trong những người như thế.

Từ một nhà Nho trẻ ở Nghệ An, ông bước vào phong trào Duy Tân, tham gia hỗ trợ phong trào Đông Du, rồi sang Trung Quốc và cuối cùng đến Xiêm (Thái Lan). Tại đây, ông xây dựng cơ sở hoạt động lâu dài, tổ chức sản xuất, nuôi dưỡng và giúp đỡ nhiều thanh niên Việt Nam tìm đường sang nước ngoài hoạt động cách mạng.

Người con của gia đình yêu nước ở Thanh Chương

Đặng Thúc Hứa sinh năm 1870, quê ở vùng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông còn được gọi là Ngọ Sinh hoặc Tú Hứa. Ông là em ruột của nhà yêu nước Đặng Nguyên Cẩn.

Gia đình Đặng Thúc Hứa có truyền thống yêu nước và Nho học.

Cha ông là Đặng Thai Giai, một nhà Nho từng tham gia phong trào Cần Vương rồi tiếp tục ủng hộ phong trào Duy Tân. Trong gia đình còn có nhiều người tham gia hoạt động yêu nước và cách mạng.

Môi trường ấy ảnh hưởng sâu sắc đến Đặng Thúc Hứa từ khi còn trẻ.

Một nhà Nho không chọn con đường làm quan

Năm 1900, Đặng Thúc Hứa tham dự kỳ thi Hương và đỗ Tú tài, từ đó được gọi là Tú Hứa.

Nhưng ông không lựa chọn con đường làm quan theo truyền thống.

Thời cuộc lúc ấy đã thay đổi.

Đất nước nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp, những phong trào chống Pháp theo phương thức cũ liên tiếp thất bại. Một thế hệ sĩ phu mới bắt đầu tìm kiếm những con đường khác để cứu nước.

Đặng Thúc Hứa lựa chọn con đường ấy.

Tham gia Duy Tân hội

Năm 1905, Đặng Thúc Hứa tham gia Duy Tân hội, tổ chức yêu nước do Phan Bội Châu cùng các đồng chí thành lập. Ông được giao phụ trách việc quyên góp kinh phí cho thanh niên Đông Du.

Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng.

Phong trào Đông Du muốn đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, nhưng để duy trì hoạt động, tổ chức cần tiền bạc, phương tiện và mạng lưới liên lạc.

Đặng Thúc Hứa đã trở thành một trong những người trực tiếp lo công việc phía sau phong trào.

Người lo kinh phí cho phong trào Đông Du

Trong những năm đầu của phong trào Đông Du, Đặng Thúc Hứa thường đi lại giữa các địa phương để vận động đồng bào đóng góp.

Ông cũng liên hệ với các lực lượng yêu nước khác.

Có thời gian ông tìm cách liên hệ với Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế.

Những hoạt động ấy cho thấy Đặng Thúc Hứa không chỉ là một người ủng hộ phong trào trên danh nghĩa.

Ông trực tiếp tham gia vào việc xây dựng nguồn lực cho phong trào.

Sang Trung Quốc, tìm đường mua vũ khí

Năm 1908, Đặng Thúc Hứa sang Trung Quốc.

Phan Bội Châu giao cho ông một nhiệm vụ đặc biệt: sang Nhật tìm cách mua vũ khí đưa về nước để hỗ trợ lực lượng chống Pháp, trong đó có nghĩa quân Yên Thế.

Đặng Thúc Hứa cùng những người hoạt động ở nước ngoài tìm cách thực hiện nhiệm vụ.

Có thời điểm ông cùng đồng chí tìm mua được một số lượng lớn súng tại Nhật.

Nhưng việc vận chuyển vũ khí về Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn.

Các tuyến đường bị kiểm soát.

Chính quyền thuộc địa tăng cường truy bắt.

Phong trào Đông Du cũng ngày càng lâm vào tình thế nguy hiểm.

Khi con đường Đông Du bị bế tắc

Sau năm 1908, phong trào Đông Du bị đàn áp.

Nhật Bản trục xuất nhiều du học sinh Việt Nam.

Trong nước, thực dân Pháp bắt giữ hàng loạt sĩ phu yêu nước.

Đặng Nguyên Cẩn, Đặng Văn Bá và nhiều đồng chí khác bị bắt.

Đặng Thúc Hứa nhận thấy hoạt động trong nước ngày càng khó khăn.

Ông bắt đầu tìm kiếm một địa bàn mới để tiếp tục sự nghiệp.

Và điểm đến được lựa chọn là Xiêm, tức Thái Lan ngày nay.

Người mở đường Tây Du

Nếu phong trào Đông Du đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản thì hoạt động của Đặng Thúc Hứa tại Xiêm mở ra một hướng đi khác.

Đó là Tây Du.

Ông sang Xiêm và bắt đầu xây dựng cơ sở của người Việt yêu nước tại đây.

Đây là một lựa chọn có ý nghĩa chiến lược.

Xiêm có vị trí thuận lợi hơn cho việc liên lạc với Việt Nam.

Cộng đồng người Việt tại đây cũng có thể trở thành chỗ dựa cho những người yêu nước xuất dương.

Từ một người tham gia phong trào Đông Du, Đặng Thúc Hứa dần trở thành một trong những người đặt nền móng cho mạng lưới hoạt động của người Việt yêu nước tại Xiêm.

Xây dựng “Trại Cày”

Một trong những hoạt động nổi bật nhất của Đặng Thúc Hứa tại Xiêm là tổ chức Trại Cày.

Ông cùng những người đồng chí khai phá đất, tổ chức sản xuất nông nghiệp và xây dựng cơ sở sinh hoạt cho người Việt.

Bề ngoài, đó là một cơ sở sản xuất.

Nhưng phía sau hoạt động sản xuất là một mục tiêu lớn hơn.

Trại Cày trở thành nơi nuôi dưỡng, che chở và đào tạo những người Việt yêu nước.

Theo các tư liệu lịch sử, nhiều thanh niên từ Việt Nam sang Xiêm đã tìm đến cơ sở của Đặng Thúc Hứa trước khi tiếp tục được đưa sang Trung Quốc hoạt động.

Biến mảnh đất xa quê thành căn cứ cách mạng

Đặng Thúc Hứa hiểu rằng một phong trào muốn tồn tại lâu dài cần có cơ sở vật chất.

Không thể chỉ dựa vào những cuộc gặp bí mật.

Không thể chỉ sống bằng tiền quyên góp.

Vì vậy, ông tổ chức sản xuất để tự nuôi sống cơ sở.

Những người hoạt động tại Trại Cày vừa lao động, vừa học tập và chuẩn bị cho con đường cách mạng.

Đó là một cách làm rất thực tế.

Từ một mảnh đất ở nơi đất khách, Đặng Thúc Hứa từng bước xây dựng một cơ sở có thể hỗ trợ phong trào yêu nước Việt Nam.

Nơi gặp gỡ của những thanh niên yêu nước

Trại Cày về sau trở thành nơi gắn với nhiều thanh niên Việt Nam xuất dương.

Những người trẻ tuổi từ Nghệ An và nhiều địa phương khác tìm đường sang Xiêm.

Tại đây, họ được Đặng Thúc Hứa giúp đỡ về nơi ăn ở, sinh hoạt và tổ chức.

Một số người sau đó tiếp tục sang Trung Quốc.

Trong số những thanh niên từng đi qua mạng lưới này có những người về sau trở thành cán bộ quan trọng của cách mạng Việt Nam.

Vì thế, ảnh hưởng của Đặng Thúc Hứa không chỉ nằm ở những gì ông trực tiếp làm.

Nó còn nằm ở những con người mà ông đã giúp đỡ và đào tạo.

Người thầy của lớp thanh niên xuất dương

Đặng Thúc Hứa không phải một nhà lý luận lớn.

Ông cũng không phải người giữ những chức vụ cao trong tổ chức cách mạng.

Nhưng ông có một vai trò đặc biệt: tạo điều kiện để những người trẻ tuổi bước vào con đường cách mạng.

Ông giúp họ có nơi ở.

Giúp họ có lương thực.

Giúp họ có điều kiện học tập.

Và quan trọng nhất, ông tạo cho họ một môi trường để tiếp xúc với những tư tưởng mới.

Theo cách ấy, Trại Cày trở thành một “trạm trung chuyển” quan trọng của phong trào yêu nước Việt Nam ở nước ngoài.

Từ người yêu nước đến người cộng sản

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Đặng Thúc Hứa tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng.

Ông trở thành đảng viên cộng sản, tiếp tục hoạt động trong cộng đồng người Việt tại Xiêm.

Điều này cho thấy sự chuyển biến trong tư tưởng của một lớp sĩ phu yêu nước.

Đặng Thúc Hứa bắt đầu sự nghiệp trong phong trào Duy Tân và Đông Du.

Sau nhiều năm hoạt động, ông tiếp tục đến với phong trào cộng sản.

Những mục tiêu cụ thể và phương thức đấu tranh có thể thay đổi, nhưng điểm xuyên suốt vẫn là khát vọng giành độc lập cho dân tộc.

Một cuộc đời xa quê

Phần lớn những năm cuối đời, Đặng Thúc Hứa hoạt động xa quê hương.

Ông sống giữa cộng đồng người Việt tại Xiêm, tiếp tục tổ chức cơ sở và giúp đỡ những người yêu nước.

Xa quê đồng nghĩa với việc ông không thể có một cuộc sống bình thường như những người cùng thời.

Ông chấp nhận cuộc sống của một người hoạt động cách mạng ở nước ngoài.

Đổi lại, những cơ sở ông xây dựng đã trở thành điểm tựa cho nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam.

Một mắt xích quan trọng của cách mạng Việt Nam

Nhìn vào lịch sử cách mạng đầu thế kỷ XX, Đặng Thúc Hứa nằm ở một vị trí khá đặc biệt.

Ông thuộc thế hệ Duy Tân – Đông Du, nhưng hoạt động của ông lại kéo dài sang thời kỳ cách mạng vô sản.

Ông từng làm việc cùng Phan Bội Châu.

Từng tham gia hỗ trợ phong trào Đông Du.

Từng tìm đường mua vũ khí.

Sau đó xây dựng cơ sở tại Xiêm.

Và cuối cùng trở thành đảng viên cộng sản.

Chính sự chuyển tiếp ấy khiến Đặng Thúc Hứa trở thành một nhân vật đáng chú ý trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam.

Người em của Đặng Nguyên Cẩn

Đặng Thúc Hứa cũng thường được nhắc đến cùng người anh trai Đặng Nguyên Cẩn.

Hai anh em đều tham gia phong trào yêu nước.

Nhưng con đường của họ có điểm khác nhau.

Đặng Nguyên Cẩn hoạt động chủ yếu trong nước, gắn với giáo dục và phong trào Duy Tân.

Đặng Thúc Hứa lại đi xa hơn, sang Trung Quốc rồi Xiêm, xây dựng cơ sở cho người Việt yêu nước ở nước ngoài.

Hai hướng hoạt động ấy bổ sung cho nhau và cùng nằm trong dòng chảy yêu nước của gia đình họ Đặng ở Nghệ An.

Một gia đình có nhiều người đi theo cách mạng

Gia đình Đặng Thúc Hứa là một gia đình đặc biệt trong lịch sử Nghệ An.

Không chỉ Đặng Nguyên Cẩn và Đặng Thúc Hứa, nhiều thành viên khác trong dòng họ cũng tham gia phong trào yêu nước và cách mạng.

Trong đó có Đặng Thai Mai, người sau này trở thành nhà văn hóa, nhà giáo và nhà nghiên cứu nổi tiếng.

Dòng họ Đặng ở Lương Điền vì thế trở thành một trong những gia đình có nhiều người đóng góp cho phong trào yêu nước và cách mạng ở Nghệ An.

Qua đời nơi đất khách

Đặng Thúc Hứa qua đời năm 1931, hưởng thọ khoảng 61 tuổi.

Ông không trở về sống những năm cuối đời tại quê hương.

Nhưng những gì ông gây dựng ở Xiêm vẫn tiếp tục phát huy tác dụng.

Những cơ sở do ông xây dựng và những người trẻ mà ông từng giúp đỡ đã trở thành một phần của mạng lưới cách mạng Việt Nam ở nước ngoài.

Tên tuổi được lưu giữ tại quê hương

Ngày nay, tên Đặng Thúc Hứa được đặt cho một trường trung học phổ thông ở Nghệ An. Ngôi trường được thành lập từ năm 1975 và hiện thuộc địa bàn Thanh Chương.

Nhà thờ Đặng Nguyên Cẩn – Đặng Thúc Hứa tại Thanh Chương cũng đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia vào năm 2020.

Những dấu tích ấy giúp tên tuổi Đặng Thúc Hứa tiếp tục hiện diện trong đời sống quê hương.

Đặng Thúc Hứa – người mở đường Tây Du

Đặng Thúc Hứa không phải người nổi tiếng nhất trong phong trào Đông Du.

Nhưng nếu nhìn kỹ vào lịch sử, vai trò của ông lại đặc biệt quan trọng.

Ông đã quyên góp tiền cho thanh niên Đông Du.

Ông tham gia các hoạt động tìm kiếm vũ khí.

Ông sang Trung Quốc.

Ông đến Xiêm.

Ông xây dựng Trại Cày.

Ông giúp đỡ và đào tạo nhiều thanh niên Việt Nam.

Và sau năm 1930, ông tiếp tục đứng trong hàng ngũ những người cộng sản.

Đặng Thúc Hứa – người mở đường Tây Du vì thế là hình ảnh của một người yêu nước không trực tiếp tạo nên những chiến thắng quân sự vang dội, nhưng đã làm một công việc vô cùng quan trọng: xây dựng hậu phương và con người cho phong trào cách mạng.

Từ một người con của Thanh Chương, ông đi xa hàng nghìn cây số đến những vùng đất xa lạ.

Ở nơi đất khách, ông biến những mảnh đất khai hoang thành nơi nuôi dưỡng những người yêu nước.

Ông biến một cơ sở sản xuất thành một căn cứ hoạt động.

Và biến những thanh niên xa quê thành những người chuẩn bị bước vào con đường cách mạng.

Có lẽ đó chính là dấu ấn lớn nhất của Đặng Thúc Hứa.

Ông không chỉ đi tìm một con đường cứu nước.

Ông còn mở đường cho những người khác cùng đi.