ĐẶNG THÙY TRÂM-NHỮNG TRANG NHẬT KÝ GIỮA CHIẾN TRƯỜNG

Tháng 6 năm 1970, chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi những ngày ấy liên tục vang lên tiếng bom đạn. Bệnh xá nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm công tác phải nhiều lần thay đổi địa điểm để tránh sự phát hiện của đối phương. Những người có thể di chuyển đã được đưa đi trước. Nhưng vẫn còn những thương binh nặng không thể rời khỏi nơi điều trị. Chị biết rằng ở lại đồng nghĩa với việc tiếp tục đối mặt với hiểm nguy. Nhưng trước mắt chị là những người bệnh đang cần được chăm sóc. Đối với một người thầy thuốc, họ không thể bị bỏ lại.

Đó là một trong những quyết định cuối cùng của cuộc đời Đặng Thùy Trâm, người nữ bác sĩ mới 27 tuổi nhưng đã có gần ba năm gắn bó với chiến trường. Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942, quê gốc ở Thừa Thiên - Huế nhưng lớn lên tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống y khoa. Cha chị là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966, chị tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam. Năm 1967, sau nhiều tháng hành quân, chị đến Quảng Ngãi và nhận nhiệm vụ tại bệnh xá Đức Phổ.

Tuổi hai mươi của Đặng Thùy Trâm bắt đầu bằng giảng đường đại học, sách vở và những bài học về y khoa. Nhưng khi chiến tranh bước vào những năm tháng khốc liệt, con đường của người nữ bác sĩ trẻ đã đưa chị đến một nơi hoàn toàn khác: những cánh rừng Đức Phổ, nơi mỗi ngày đều có thể xuất hiện những thương binh cần cấp cứu. Bệnh xá Đức Phổ không giống một bệnh viện trong thành phố. Điều kiện thiếu thốn, thuốc men hạn chế, dụng cụ y tế không đầy đủ. Thương binh được đưa về sau những trận đánh với những vết thương khác nhau. Có người mất máu nghiêm trọng, có người bị thương ở vùng bụng, có người phải phẫu thuật trong điều kiện hết sức khó khăn. Đặng Thùy Trâm cùng những người làm công tác y tế vừa chữa trị cho thương binh, vừa tổ chức di chuyển cơ sở khi có nguy cơ bị phát hiện. Có những thời điểm, toàn bộ bệnh xá phải nhanh chóng rời khỏi vị trí cũ. Những thương binh nặng được ưu tiên đưa đi trước. Những người không thể di chuyển phải được chăm sóc tại chỗ.

Năm 1968, Đặng Thùy Trâm được giao phụ trách bệnh xá Đức Phổ. Trong những năm tháng đó, chị bắt đầu ghi lại những gì mình chứng kiến và trải qua vào nhật ký. Những trang viết không chỉ nói về chiến tranh mà còn ghi lại đời sống của một bệnh xá giữa rừng, những ca cấp cứu, những người thương binh, đồng đội và những suy nghĩ riêng của một người con gái đang sống giữa chiến trường.

Nhật ký của chị vì thế không phải là một bản ghi chép khô cứng về chiến tranh. Trong đó có những công việc hàng ngày của người bác sĩ, có những cuộc di chuyển, những lần đối mặt với hiểm nguy và cả những khoảng lặng của một người trẻ nhớ gia đình, nhớ những người thân yêu. Một trong những điều đáng chú ý của những trang viết ấy là Đặng Thùy Trâm luôn nhìn chiến tranh từ vị trí của một người trực tiếp ở trong đó. Chị nhìn thấy những thương binh trước mặt mình, nhìn thấy những người đồng đội lần lượt ra đi và cũng nhìn thấy sự sống mong manh của chính mình. Những trang nhật ký ấy được viết trong khoảng thời gian từ năm 1967 đến năm 1970. Chị không thể biết rằng những dòng chữ mình viết trong những căn lán giữa rừng sẽ một ngày vượt qua chiến tranh và trở về với gia đình.

Tháng 6 năm 1970, tình hình tại Đức Phổ ngày càng nguy hiểm. Bệnh xá phải di chuyển. Những người có thể đi được đã lần lượt rời khỏi nơi trú ẩn. Nhưng vẫn còn những thương binh nặng. Đặng Thùy Trâm ở lại. Trong những ngày ấy, lương thực cũng trở thành vấn đề nghiêm trọng. Bệnh xá thiếu gạo và những người ở lại phải tìm cách duy trì việc chăm sóc thương binh. Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm rời nơi trú ẩn. Trên đường đi, chị gặp một đơn vị đối phương và hy sinh. Người nữ bác sĩ khi ấy mới 27 tuổi. Bệnh xá mất đi người phụ trách, còn những trang nhật ký của chị vẫn nằm lại giữa chiến trường.

Cuộc đời Đặng Thùy Trâm dừng lại ở đó. Nhưng cuốn nhật ký thì chưa kết thúc câu chuyện. Trong những ngày cuối cùng của chiến tranh, một sĩ quan quân báo Mỹ tên Frederic Whitehurst đã nhặt được những cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm. Ban đầu, những tài liệu thu được tại chiến trường có thể bị tiêu hủy. Nhưng người phiên dịch Nguyễn Trung Hiếu đã ngăn lại và đề nghị Whitehurst giữ cuốn sổ. Whitehurst sau đó mang những cuốn nhật ký về Mỹ và lưu giữ chúng trong nhiều năm.

Ba mươi lăm năm trôi qua, chiến tranh đã kết thúc từ lâu. Những người từng sống trong chiến tranh đã bước sang một thời đại khác. Nhưng hai cuốn nhật ký vẫn được giữ lại. Cuối tháng 4 năm 2005, sau một hành trình kéo dài hàng chục năm, những cuốn nhật ký được trao lại cho gia đình Đặng Thùy Trâm. Sau đó, chúng được biên tập và xuất bản tại Việt Nam. Năm 2005, Nhật ký Đặng Thùy Trâm chính thức đến với đông đảo độc giả. Cuốn sách nhanh chóng được biết đến rộng rãi, đưa câu chuyện của nữ bác sĩ trẻ từ chiến trường Đức Phổ trở lại với công chúng sau hơn ba thập kỷ. Điều đặc biệt là những trang nhật ký ấy không chỉ kể về một người đã hy sinh. Chúng kể về một con người đang sống.

Một người bác sĩ đứng trước thương binh. Một người đồng đội đứng giữa những mất mát. Một người con gái vẫn nhớ gia đình. Một người trẻ có những suy nghĩ, những day dứt và những ước mong của riêng mình. Chính vì vậy, khi cuốn nhật ký trở về, Đặng Thùy Trâm không còn chỉ là một cái tên trong những dòng lịch sử. Qua những trang viết, một con người cụ thể của thời chiến hiện lên với đầy đủ những vui buồn, gian khổ và lựa chọn của mình. Câu chuyện của chị cũng gắn với một hành trình đặc biệt của những cuốn nhật ký. Từ một bệnh xá nhỏ ở Đức Phổ, những trang giấy đã theo một người lính Mỹ sang bên kia đại dương. Từ nước Mỹ, chúng lại trở về Việt Nam sau 35 năm. Và từ năm 2005, câu chuyện ấy tiếp tục được kể cho nhiều thế hệ độc giả.

Năm 2025, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam còn giới thiệu Đặng Thùy Trâm và cuốn nhật ký thứ 3, gồm những bài viết, thư từ và phần nhật ký chưa từng được công bố trước đó. Điều này cho thấy những tư liệu về cuộc đời Đặng Thùy Trâm vẫn tiếp tục được tìm hiểu và giới thiệu đến công chúng.

Hơn nửa thế kỷ sau ngày người nữ bác sĩ hy sinh, chiến trường Đức Phổ đã trở thành một vùng đất của cuộc sống hòa bình. Bệnh xá năm xưa được lưu dấu trong Khu di tích Đặng Thùy Trâm. Những hiện vật, hình ảnh và tư liệu về chị được gìn giữ để kể lại câu chuyện về một người thầy thuốc đã sống và làm việc tại đây trong những năm chiến tranh. Từ một cô gái rời Hà Nội ở tuổi 24 đến một bác sĩ làm việc tại bệnh xá Đức Phổ, từ những ngày tháng cứu chữa thương binh giữa rừng đến khoảnh khắc cuối cùng trên đường đi làm nhiệm vụ, cuộc đời Đặng Thùy Trâm chỉ kéo dài 27 năm. Nhưng những gì chị để lại không dừng lại ở năm 1970. Một phần cuộc đời ấy nằm trong những trang nhật ký. Một phần nằm trong ký ức của gia đình, đồng đội và những người từng biết chị. Và một phần nằm lại ở Đức Phổ, nơi người nữ bác sĩ trẻ đã sống những năm tháng cuối cùng của cuộc đời mình. Đó là câu chuyện của một người con gái trong thời hoa lửa. Một câu chuyện bắt đầu từ giảng đường y khoa, đi qua những cánh rừng chiến trường, dừng lại giữa một ngày tháng 6 năm 1970, rồi tiếp tục hành trình của mình qua những trang giấy suốt hơn nửa thế kỷ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đặng Thùy Trâm (2005), Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Đặng Kim Trâm chỉnh lý, Vương Trí Nhàn giới thiệu, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội.

[2] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2019), “Khu Di tích Đặng Thùy Trâm (Đức Phổ - Quảng Ngãi)”.

[3] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Nhìn lại tấm gương các anh hùng liệt sĩ”.

[4] Báo Nhân Dân (2005), “Nhật ký Đặng Thùy Trâm - một tác phẩm văn học giá trị”.

[5] Báo Nhân Dân (2025), “Xuất bản cuốn nhật ký thứ 3 của bác sĩ Đặng Thùy Trâm”.