ĐẶNG THÙY TRÂM – CUỐN NHẬT KÝ ĐI QUA HƠN BA MƯƠI NĂM CHIẾN TRANH

Cô gái Hà Nội lên đường vào chiến trường

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942. Bà sinh ra tại Huế nhưng lớn lên tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống nghề y. Cha bà là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966, Đặng Thùy Trâm tình nguyện vào chiến trường miền Nam công tác.

Đối với một nữ bác sĩ trẻ vừa tốt nghiệp, lựa chọn ấy đồng nghĩa với việc rời gia đình, rời Hà Nội và bước vào một môi trường hoàn toàn khác. Chiến trường miền Nam khi ấy là nơi bom đạn diễn ra thường xuyên, hệ thống y tế thiếu thốn và việc cứu chữa thương binh phải thực hiện trong những điều kiện hết sức khó khăn.

Sau thời gian hành quân, năm 1967, Đặng Thùy Trâm được phân công phụ trách công tác y tế tại Đức Phổ, Quảng Ngãi. Bà trực tiếp điều trị cho thương binh, bệnh binh, lực lượng vũ trang, du kích và nhân dân trên địa bàn. Sau đó, bà được giao phụ trách Bệnh xá huyện Đức Phổ.

Trong những năm tháng ấy, Đặng Thùy Trâm vừa là một bác sĩ, vừa là một người chiến sĩ. Công việc của bà không chỉ là chữa trị vết thương mà còn phải tìm cách bảo vệ bệnh xá, di chuyển thương binh khi địa bàn bị địch càn quét và tổ chức cứu chữa trong điều kiện thiếu thốn.

Một bệnh xá giữa chiến trường

Bệnh xá nơi Đặng Thùy Trâm làm việc không giống một bệnh viện thời bình. Không có đầy đủ phòng mổ, thuốc men, máy móc và các điều kiện vô trùng hiện đại. Người thầy thuốc phải tận dụng mọi thứ có thể có để cứu người.

Bệnh xá thường xuyên đứng trước nguy cơ bị phát hiện và tấn công. Vì vậy, việc chữa bệnh luôn gắn với việc bảo đảm an toàn cho thương binh và cán bộ y tế. Có thời điểm bệnh xá phải chuyển địa điểm để tránh các trận càn.

Những người từng được Đặng Thùy Trâm điều trị nhớ đến bà không chỉ vì chuyên môn mà còn vì sự tận tình. Một cựu chiến sĩ từng được bà chăm sóc kể rằng chị Thùy luôn gần gũi và chăm sóc thương binh như người thân.

Đó là hình ảnh rất khác với cách chúng ta thường hình dung về một người làm việc trong bệnh viện. Ở chiến trường, bác sĩ có thể phải đi bộ qua rừng, làm việc dưới hầm, xử lý thương tích trong điều kiện thiếu thuốc và đối diện với nguy hiểm bất cứ lúc nào.

Những trang nhật ký trong chiến tranh

Trong những năm ở chiến trường, Đặng Thùy Trâm đã viết nhật ký. Những trang viết ấy ban đầu chỉ là nơi bà ghi lại suy nghĩ, tình cảm và những trải nghiệm của một người phụ nữ trẻ giữa chiến tranh.

Nhật ký cho thấy một Đặng Thùy Trâm rất con người. Bà nhớ gia đình, nhớ Hà Nội, có những lúc buồn, cô đơn, day dứt và cũng có những thời điểm tự phê bình bản thân. Những cảm xúc ấy khiến hình ảnh người bác sĩ chiến trường trở nên gần gũi hơn.

Trong nhật ký, bà từng gọi mình là “cô gái Hà Nội của quê hương Đức Phổ”. Câu gọi ấy thể hiện sự gắn bó đặc biệt của bà với mảnh đất nơi mình công tác. Từ một cô gái Hà Nội, bà dần coi Đức Phổ như một phần quê hương của mình.

Nhật ký cũng phản ánh một người trẻ luôn tự đặt câu hỏi về trách nhiệm của bản thân. Bà không phải một nhân vật lúc nào cũng mạnh mẽ theo cách hoàn hảo. Chính những lúc yếu lòng, nhớ nhà rồi tự vượt qua lại khiến những trang viết trở nên chân thực.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm cùng một số đồng đội đi từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng. Trong chuyến công tác, nhóm của bà bị lực lượng đối phương phục kích tại khu vực Khe Nước Lạnh, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi. Đặng Thùy Trâm hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi.

Cái chết của bà diễn ra trong một hoàn cảnh rất khốc liệt. Người bác sĩ đã dành nhiều năm cứu chữa thương binh cuối cùng lại không thể trở về từ một chuyến công tác.

Sau khi bà hy sinh, người dân địa phương đã an táng bà tại nơi hy sinh. Nhiều năm sau, hài cốt của bà được đưa về quê hương. Ký ức về nữ bác sĩ trẻ vẫn được người dân Đức Phổ gìn giữ.

Nhưng câu chuyện Đặng Thùy Trâm chưa kết thúc ở ngày bà hy sinh. Những cuốn nhật ký bà để lại đã mở ra một chương khác, đưa tên tuổi của bà vượt qua chiến tranh và đến với độc giả nhiều thập niên sau.

Cuốn nhật ký được tìm thấy

Trong chiến tranh, những cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm rơi vào tay một người lính Mỹ. Người này đã giữ lại chúng thay vì tiêu hủy. Sau chiến tranh, những trang nhật ký được tìm kiếm và cuối cùng trở về với gia đình Đặng Thùy Trâm.

Việc những trang viết ấy còn tồn tại là một điều đặc biệt. Chúng không phải là một báo cáo chiến trường hay một tài liệu chính thức. Đó là tiếng nói riêng tư của một cô gái trẻ đang sống giữa chiến tranh.

Khi được xuất bản, “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” tạo nên sự xúc động lớn đối với bạn đọc. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận tác phẩm cùng với “Mãi mãi tuổi hai mươi” là những cuốn nhật ký chiến tranh có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều thế hệ người Việt.

Giá trị của cuốn nhật ký nằm ở sự chân thực. Người đọc không chỉ nhìn thấy một chiến sĩ mà nhìn thấy một người phụ nữ trẻ có những giằng co nội tâm, có tình yêu thương, có nỗi nhớ và có ý thức trách nhiệm rất mạnh mẽ.

Khi một người đã mất vẫn có thể trò chuyện với thế hệ sau

Đặng Thùy Trâm hy sinh năm 1970, nhưng những trang viết của bà được đọc rộng rãi nhiều thập niên sau. Một người sinh ra sau chiến tranh có thể mở cuốn nhật ký và đọc những suy nghĩ của một cô gái đã sống cách mình hàng chục năm.

Đó là sức mạnh đặc biệt của nhật ký. Những cuốn sách lịch sử cho chúng ta biết chiến tranh diễn ra khi nào, ở đâu và với quy mô như thế nào. Nhưng nhật ký giúp chúng ta hiểu chiến tranh đã tác động đến tâm hồn của một con người ra sao.

Từ những trang viết ấy, người đọc hiểu rằng người lính không phải những con người không biết sợ hãi hay không biết nhớ nhà. Họ cũng có những ước mơ, những tình cảm riêng và những câu hỏi về tương lai.

Chính vì vậy, câu chuyện Đặng Thùy Trâm không chỉ là câu chuyện về một nữ bác sĩ hy sinh trong chiến tranh. Đó còn là câu chuyện về sức mạnh của ký ức và khả năng kết nối giữa những thế hệ cách nhau rất xa.

Từ bệnh xá Đức Phổ đến một biểu tượng của tuổi trẻ

Năm 2006, Đặng Thùy Trâm được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Ngày nay, Khu di tích Đặng Thùy Trâm tại Đức Phổ lưu giữ nhiều địa điểm gắn với hoạt động của bà. Bệnh xá Đặng Thùy Trâm được xây dựng như một địa chỉ tưởng niệm và chăm sóc sức khỏe cộng đồng, tiếp tục gắn tên tuổi bà với nghề y và với nhân dân địa phương.

Đối với thanh niên hôm nay, điều đáng học từ Đặng Thùy Trâm không phải là sự lãng mạn hóa chiến tranh. Trái lại, câu chuyện của bà giúp chúng ta thấy rõ chiến tranh đã lấy đi bao nhiêu tuổi trẻ.

Bà từng là một sinh viên y khoa, có gia đình, có Hà Nội và có những ước mơ riêng. Nhưng bà đã lựa chọn đến nơi khó khăn nhất để làm công việc của một người thầy thuốc. Sự lựa chọn ấy tạo nên giá trị đặc biệt cho cuộc đời bà.

Đặng Thùy Trâm để lại không chỉ một cuốn nhật ký, mà còn để lại câu hỏi cho thế hệ hôm nay: khi đất nước cần, mỗi người trẻ sẽ lựa chọn sống như thế nào để những năm tháng tuổi trẻ của mình có ý nghĩa?