Đặng Thùy Trâm – Cuốn nhật ký giữa hai bờ sống và chết

Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942 tại Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống làm nghề y. Bà được đào tạo để trở thành bác sĩ và sau khi tốt nghiệp đã vào công tác tại chiến trường miền Nam. Cuộc đời bà gắn với một khía cạnh đặc biệt của chiến tranh: những người làm nghề chữa bệnh phải cố gắng cứu sống con người ngay giữa nơi mà thương tích và cái chết có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Trong chiến tranh, một cơ sở quân y ở vùng chiến sự thường phải hoạt động với điều kiện thiếu thốn. Người làm nhiệm vụ y tế cần thuốc men, dụng cụ, nguồn nước sạch và phương tiện vận chuyển thương binh. Nhưng những điều kiện ấy không phải lúc nào cũng có sẵn. Việc tiếp cận cơ sở y tế có thể nguy hiểm, còn những người bị thương đôi khi phải được điều trị trong các căn cứ hoặc địa điểm bí mật.

Đặng Thùy Trâm công tác tại khu vực Quảng Ngãi, đảm nhận nhiệm vụ chăm sóc và điều trị thương binh. Bà viết nhật ký trong những năm tháng ấy. Những trang viết ghi lại công việc, tình cảm, suy nghĩ về gia đình, đồng đội và hoàn cảnh chiến tranh. Nhờ cuốn nhật ký, người đọc ngày nay có thể tiếp cận một phần đời sống tinh thần của một bác sĩ trẻ, thay vì chỉ biết bà qua chức danh hay sự kiện hy sinh.

Nhật ký là một loại tư liệu đặc biệt. Nó không giống báo cáo quân sự hay bản tổng kết chiến dịch, bởi người viết có thể ghi lại những cảm xúc và suy nghĩ riêng tư trong thời điểm sự kiện đang diễn ra. Tuy vậy, nhật ký vẫn là góc nhìn của một cá nhân, không phải bức tranh đầy đủ về mọi người và mọi diễn biến của chiến tranh.

Năm 1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh khi đang công tác tại chiến trường Quảng Ngãi. Bà mới 27 tuổi. Sau khi bà mất, cuốn nhật ký rơi vào tay phía bên kia chiến tuyến. Những trang viết được giữ lại và sau nhiều năm được trao trả cho gia đình, rồi xuất bản, khiến câu chuyện của bà được biết đến rộng rãi hơn.

Điều khiến nhật ký Đặng Thùy Trâm có sức lay động không chỉ là những ghi chép về chiến tranh. Đó còn là việc người đọc có thể nhận ra một con người trẻ tuổi đằng sau những dòng chữ: một bác sĩ phải làm việc trong hoàn cảnh khó khăn, một người con xa gia đình và một người phụ nữ sống giữa những tình cảm, hy vọng cùng nỗi đau của thời đại mình.

Cuốn nhật ký không nên được đọc như một lời khẳng định rằng người viết lúc nào cũng kiên cường hay không có những phút giây yếu lòng. Trái lại, giá trị của nhật ký nằm ở việc nó lưu lại những suy nghĩ của con người trong hoàn cảnh thật, với sự phức tạp mà một bản tóm tắt lịch sử thường không thể truyền tải.

Khi đọc những trang viết ấy, người ta có thể hiểu rõ hơn một nghịch lý của chiến tranh: người bác sĩ học cách cứu sống con người lại phải làm việc trong một môi trường mà mạng sống luôn bị đe dọa. Mỗi ca điều trị thành công có thể mang lại hy vọng, nhưng không bảo đảm rằng người được cứu sẽ sống sót đến ngày hòa bình.

Đặng Thùy Trâm không sống để chứng kiến ngày chiến tranh kết thúc năm 1975. Nhưng cuốn nhật ký của bà đã vượt qua hoàn cảnh ra đời, trở thành một tư liệu giúp các thế hệ sau tiếp cận lịch sử qua tiếng nói của một cá nhân.

Câu chuyện ấy nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ nằm trong những quyết định của các nhà lãnh đạo hay kết quả của các trận đánh. Nó còn nằm trong những dòng chữ được viết giữa một đêm trực, những trang giấy được giữ lại sau cái chết và ký ức về một người đã dành tuổi trẻ để chăm sóc những người khác.

Đôi khi, một cuốn nhật ký có thể giúp người sống hiểu rằng những người đã khuất không chỉ là tên trên bia tưởng niệm. Họ từng suy nghĩ, yêu thương, lo lắng và hy vọng. Đó là điều khiến lịch sử trở nên gần gũi với con người hôm nay.