Đặng Thùy Trâm – Người con gái gửi lại tuổi xuân trong những trang nhật ký

Từ giảng đường Hà Nội đến chiến trường Quảng Ngãi

Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942 tại Hà Nội trong một gia đình trí thức có truyền thống làm nghề y. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, chị đứng trước nhiều lựa chọn của tuổi trẻ, nhưng cuối cùng quyết định tình nguyện vào chiến trường miền Nam. Cuối năm 1966, người nữ bác sĩ trẻ rời Hà Nội, mang theo hành trang của một người thầy thuốc và niềm tin rằng mình có thể làm được điều có ích cho những người đang sống giữa chiến tranh.

Đến Quảng Ngãi, Thùy Trâm được phân công phụ trách bệnh xá ở Đức Phổ. Công việc của chị diễn ra trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác với những gì một bác sĩ trẻ có thể hình dung khi còn ngồi trên giảng đường. Bệnh xá thường xuyên phải di chuyển, thuốc men và dụng cụ y tế thiếu thốn, thương binh được đưa về liên tục sau những trận đánh. Có những ca bệnh chị cứu được, nhưng cũng có những người ra đi ngay trước mắt người bác sĩ trẻ mà chị không thể làm gì hơn.

Những mất mát ấy khiến Thùy Trâm nhiều lần đau đớn và tự vấn. Chị ghi lại tất cả trong nhật ký, từ công việc hàng ngày đến những suy nghĩ rất riêng tư. Đọc những trang viết ấy, người ta không chỉ nhìn thấy một nữ bác sĩ gan dạ mà còn thấy một cô gái trẻ biết nhớ nhà, biết buồn, biết khóc và cũng có những phút giây yếu lòng. Chính sự chân thật ấy khiến hình ảnh Đặng Thùy Trâm trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.

Một cô gái trẻ giữa những ngày chiến tranh

Nhật ký của Đặng Thùy Trâm không được viết với ý định trở thành một tác phẩm văn học hay một cuốn sách lịch sử. Đó chỉ là những dòng chữ chị viết cho chính mình trong những khoảng thời gian hiếm hoi giữa công việc và bom đạn. Vì thế, trong cuốn nhật ký có cả những điều rất lớn lao về đất nước, lý tưởng và sự hy sinh, nhưng cũng có những điều rất nhỏ bé của một cô gái tuổi đôi mươi: nỗi nhớ gia đình, sự cô đơn, những trăn trở về tình cảm và mong muốn được sống một cuộc đời bình thường.

Thùy Trâm nhiều lần nhắc đến cha mẹ trong những trang viết của mình. Càng xa Hà Nội, tình cảm dành cho gia đình càng trở nên sâu sắc. Giữa một chiến trường nơi cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, hình ảnh những người thân ở quê nhà trở thành một điểm tựa tinh thần đối với chị. Có lẽ chị vẫn tin rằng rồi một ngày chiến tranh sẽ kết thúc, mình sẽ trở về và lại được ngồi bên gia đình như những ngày chưa có bom đạn.

Nhưng ngày trở về ấy không bao giờ đến.

Ngày 22/6/1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh tại khu vực Đức Phổ, Quảng Ngãi. Chị ra đi khi mới 27 tuổi, để lại phía sau cha mẹ, những người thân yêu, đồng đội và cả một tương lai còn chưa kịp bắt đầu. Chị không được nhìn thấy ngày đất nước thống nhất, không được trở lại Hà Nội, cũng không có cơ hội viết tiếp những trang nhật ký của tuổi 28.

“Đừng đốt cuốn sổ này”

Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, những cuốn nhật ký của chị rơi vào tay quân đội Mỹ. Trong hoàn cảnh chiến tranh, số phận của chúng hoàn toàn có thể kết thúc tại đó. Tuy nhiên, một sĩ quan tình báo Mỹ tên Frederic Whitehurst đã giữ lại những cuốn sổ. Người phiên dịch Nguyễn Trung Hiếu được nhắc đến với lời khuyên đừng đốt chúng, bởi trong những trang giấy ấy có “lửa”.

Những cuốn nhật ký vì thế không bị thiêu hủy. Chúng được mang sang Mỹ và nằm lại đó trong nhiều năm, trong khi người viết đã mãi mãi nằm xuống ở Việt Nam. Có một nghịch lý khiến câu chuyện về Thùy Trâm trở nên đặc biệt: người con gái đã không thể trở về, nhưng những điều chị viết vẫn tiếp tục một hành trình dài hơn cả cuộc đời mình.

Ba mươi lăm năm sau ngày Thùy Trâm hy sinh, những trang nhật ký được đưa trở lại Việt Nam và trao cho gia đình. Đó không chỉ là sự trở về của một cuốn sách, mà còn là sự trở về của một người con sau hơn ba thập kỷ vắng bóng. Người mẹ, người cha của Thùy Trâm cuối cùng có thể đọc những điều con gái từng viết giữa chiến trường; những lời mà nếu chị còn sống, có lẽ chị đã có thể trực tiếp kể lại với gia đình.

Người con gái không kịp trở về

Năm 2005, Nhật ký Đặng Thùy Trâm được xuất bản và nhanh chóng nhận được sự quan tâm của đông đảo độc giả. Những trang viết của một nữ bác sĩ trẻ trong chiến tranh đã vượt khỏi giới hạn của một câu chuyện cá nhân để trở thành một tư liệu đặc biệt về tuổi trẻ Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Điều khiến nhiều người xúc động khi đọc nhật ký không chỉ là những câu chuyện về bom đạn hay sự hy sinh. Đó còn là việc người đọc được nhìn thấy một Đặng Thùy Trâm rất đời thường. Chị có những lúc mệt mỏi, có nỗi nhớ nhà, có những day dứt không thể giải tỏa và có cả những ước mơ rất giản dị về một cuộc sống bình yên. Chính những điều ấy khiến chị không còn là một cái tên xa xôi trong sách sử mà trở thành một cô gái mà thế hệ hôm nay có thể đồng cảm.

Nếu chiến tranh không xảy ra, có lẽ cuộc đời của Đặng Thùy Trâm đã rất khác. Chị có thể tiếp tục nghề y, sống bên cha mẹ, có một gia đình riêng và đi qua những năm tháng của tuổi trưởng thành như bao người phụ nữ khác. Nhưng lịch sử đã đặt chị vào một hoàn cảnh mà ở đó, tuổi trẻ phải đứng trước những lựa chọn khắc nghiệt. Và Thùy Trâm đã chọn ở lại với những người bị thương, với đồng đội và với công việc mà chị tin là mình cần phải làm.

35 năm để một tiếng nói trở về

Có lẽ điều đặc biệt nhất trong câu chuyện của Đặng Thùy Trâm nằm ở hành trình của những trang nhật ký. Người viết đã nằm lại từ năm 1970, nhưng câu chuyện của chị không kết thúc vào ngày ấy. Nó tiếp tục đi qua chiến tranh, vượt qua khoảng cách giữa hai đất nước, nằm im suốt 35 năm rồi trở về đúng nơi nó thuộc về.

Ngày nay, khi đọc lại những dòng chữ của Đặng Thùy Trâm, người ta có thể cảm nhận được khoảng cách giữa hiện tại và chiến tranh không còn quá xa. Bởi trong những trang giấy ấy không chỉ có những sự kiện lịch sử, mà còn có một cô gái trẻ với một trái tim biết yêu thương, biết đau trước mất mát và vẫn giữ niềm tin vào ngày mai.

Đặng Thùy Trâm đã không có một cuộc đời dài. Chị không được tận hưởng những năm tháng hòa bình mà thế hệ sau được sống, không được nhìn thấy những điều mà mình từng mong đợi. Nhưng có lẽ, chính những trang nhật ký đã giúp chị có một cuộc trở về theo cách khác. Mỗi lần cuốn sách được mở ra, người con gái 27 tuổi ấy lại hiện diện qua những dòng chữ của mình, kể cho người đọc hôm nay nghe về một thời tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh như thế nào.

Ba mươi lăm năm sau ngày chị hy sinh, những trang nhật ký trở về. Người viết không còn nữa, nhưng tiếng nói của chị vẫn còn đó. Và có lẽ, đó là điều chiến tranh không thể lấy đi: một con người có thể nằm lại giữa lịch sử, nhưng những gì họ đã sống, đã yêu thương và đã gửi gắm bằng cả tuổi trẻ vẫn có thể tiếp tục chạm đến những người sinh ra rất lâu sau họ.