Đặng Thùy Trâm – Người nữ bác sĩ để lại trái tim mình giữa chiến trường

Có những cuốn nhật ký được viết ra để ghi lại một đời người. Nhưng cũng có những cuốn nhật ký, sau khi người viết đã nằm xuống, lại trở thành tiếng nói của cả một thế hệ.

“Nhật ký Đặng Thùy Trâm” là một cuốn nhật ký như thế.

Đó không chỉ là những trang viết của một nữ bác sĩ trẻ giữa chiến tranh. Đó là tiếng lòng của một người con nhớ mẹ, một người chị thương em, một người phụ nữ biết yêu, biết nhớ, biết đau, biết yếu lòng nhưng cũng biết đứng dậy trước gian khổ. Và trên hết, đó là tiếng nói của một thế hệ thanh niên Việt Nam đã đem tuổi xuân, trí tuệ và cả mạng sống của mình đặt vào cuộc chiến đấu vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942, trong một gia đình trí thức ở Hà Nội. Cha chị là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm. Năm 1966, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội, trước bao lựa chọn của tuổi trẻ, người nữ bác sĩ ấy đã tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam. Chị nhận nhiệm vụ tại Đức Phổ, Quảng Ngãi – một trong những địa bàn chiến sự ác liệt của Khu 5.

Khi ấy, Thùy Trâm mới 24 tuổi.

Một cô gái Hà Nội vừa bước ra khỏi giảng đường đại học.

Một người thầy thuốc vừa bắt đầu cuộc đời nghề nghiệp.

Và cũng là một người con đang rời xa gia đình để đi về phía chiến tranh.

Từ Hà Nội vào nơi bom đạn

Nếu Hà Nội là nơi chị sinh ra và lớn lên, thì Đức Phổ là nơi chị gửi lại những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ.

Chiến trường không có bệnh viện khang trang.

Không có phòng mổ đầy đủ ánh sáng.

Không có thuốc men dư dả.

Không có những điều kiện tối thiểu mà một người bác sĩ cần có.

Thay vào đó là rừng núi, bom đạn, những trạm phẫu thuật sơ tán liên tục, những thương binh được đưa về sau mỗi trận đánh.

Tháng 4 năm 1967, Đặng Thùy Trâm được giao phụ trách Trạm Tiền phẫu Nam Đức Phổ, trực tiếp cứu chữa và chăm sóc thương binh, bệnh binh, cán bộ, chiến sĩ và nhân dân địa phương. Sau đó, chị được giao phụ trách Bệnh xá Đức Phổ.

Ở nơi ấy, người ta gọi chị bằng cái tên giản dị: chị Thùy.

Chị Thùy của thương binh.

Chị Thùy của những người lính bị thương trở về từ trận đánh.

Chị Thùy của những người dân Quảng Ngãi đã coi cô gái Hà Nội như người con của quê hương mình.

Một cựu chiến binh từng được chị điều trị nhớ lại rằng chị nhỏ nhắn, nhanh nhẹn, tận tình và luôn chăm sóc thương binh như người thân ruột thịt.

Đằng sau chiếc áo blouse trắng nơi chiến trường là một con người bằng xương bằng thịt.

Chị cũng biết mệt.

Biết nhớ nhà.

Biết sợ.

Biết đau trước cái chết của đồng đội.

Nhưng mỗi khi tiếng súng vang lên, những người bị thương được đưa về, chị lại đứng dậy.

Bởi phía trước chị là những người cần được cứu sống.

Người con gái Hà Nội giữa núi rừng Quảng Ngãi

Những trang nhật ký của Đặng Thùy Trâm khiến người đọc hôm nay xúc động không chỉ bởi sự hy sinh, mà còn bởi chị đã sống rất thật.

Trong nhật ký có những lúc chị nhớ Hà Nội đến da diết.

Nhớ cha mẹ.

Nhớ gia đình.

Nhớ những con phố thân quen.

Nhớ những ngày bình yên đã trở thành xa xỉ.

Tết Canh Tuất năm 1970, giữa chiến trường, chị viết về Hà Nội, về Hồ Gươm, về gia đình và nỗi nhớ người thân. Chị hiểu rằng mình đang sống trong chiến tranh, nơi niềm vui riêng không thể tách rời nỗi đau của đất nước.

Đọc những dòng ấy, người ta mới thấy rõ hơn sự hy sinh của chị.

Bởi hy sinh không có nghĩa là con người không còn những ước muốn riêng.

Ngược lại.

Đặng Thùy Trâm vẫn là một cô gái trẻ với một trái tim biết yêu thương, biết nhớ nhung và khao khát một cuộc sống bình thường.

Chính vì yêu cuộc sống bình thường ấy mà chị càng hiểu mình phải chiến đấu để bảo vệ nó.

Giữa thương binh và bom đạn

Có những ngày ở chiến trường, bệnh xá trở thành một trận địa.

Bom đạn có thể đến bất cứ lúc nào.

Thương binh không ngừng được đưa về.

Người thầy thuốc không chỉ chữa bệnh.

Họ phải làm việc trong điều kiện có thể bị tấn công bất cứ lúc nào.

Có những trận càn, thương binh và những người đang điều trị tại bệnh xá cũng phải chiến đấu để tự bảo vệ mình.

Một cựu chiến binh từng được chị chăm sóc kể lại rằng có những trận, toàn những thương binh phải tham gia chiến đấu để bảo vệ bệnh xá và những người bị thương nặng.

Trong hoàn cảnh ấy, ranh giới giữa bác sĩ và người lính gần như không còn.

Đặng Thùy Trâm vừa là người thầy thuốc cứu người, vừa là một chiến sĩ.

Chị không chỉ chữa những vết thương trên cơ thể.

Chị còn nâng đỡ tinh thần của những người lính trẻ đang đứng giữa ranh giới sống – chết.

Có lẽ vì thế mà những người từng được chị cứu chữa đã nhớ chị suốt cả cuộc đời.

Hai cuốn nhật ký và một cuộc gặp kỳ lạ sau chiến tranh

Ngày 22 tháng 6 năm 1970.

Đặng Thùy Trâm đang trên đường công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng thì bị địch phục kích.

Chị chiến đấu và hy sinh tại khu vực Khe Nước Lạnh, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi.

Chị mới 27 tuổi.

Người nữ bác sĩ đã nằm lại giữa núi rừng Quảng Ngãi.

Nhưng câu chuyện về chị chưa kết thúc.

Bởi khi chị hy sinh, hai cuốn nhật ký vẫn còn đó.

Hai cuốn sổ nhỏ ghi lại những ngày tháng từ tháng 4 năm 1968 đến ngày 20 tháng 6 năm 1970 – chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh.

Trong những ngày cuối cùng của cuộc đời, có lẽ chính chị cũng không biết những trang viết ấy rồi sẽ đi đâu.

Không ai biết rằng một ngày nào đó, những dòng chữ viết giữa chiến trường Việt Nam sẽ vượt qua hàng chục năm, vượt qua đại dương và đến với những người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến.

“Đừng đốt!”

Một trong những câu chuyện đặc biệt nhất của thời chiến tranh bắt đầu từ chính hai cuốn nhật ký ấy.

Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, một sĩ quan quân báo Mỹ tên là Frederic Whitehurst đã nhặt được hai cuốn nhật ký tại chiến trường.

Một người lính Mỹ đứng trước những trang viết của một người phụ nữ Việt Nam mà quân đội của ông đang đối đầu.

Ông đã không đốt chúng.

Theo lời kể được lưu lại, một đồng đội của ông từng đề nghị đốt những cuốn sổ ấy, nhưng Whitehurst đã quyết định giữ lại. Hai cuốn nhật ký sau đó được ông lưu giữ suốt khoảng 35 năm trước khi được trao lại cho gia đình Đặng Thùy Trâm vào cuối tháng 4 năm 2005.

Có một điều thật kỳ lạ.

Chiến tranh vốn chia con người thành hai chiến tuyến.

Nhưng những trang viết của một cô gái Việt Nam đã khiến một người lính ở phía bên kia chiến tuyến nhìn thấy một con người.

Không phải một “mục tiêu”.

Không phải một cái tên xa lạ.

Mà là một cô gái có mẹ, có gia đình, có đồng đội, có những nỗi nhớ và có một niềm tin mãnh liệt vào đất nước mình.

Những cuốn nhật ký đã sống sót.

Và nhờ thế, Đặng Thùy Trâm tiếp tục được nói với thế hệ sau.

Người con gái đã không trở về

Sau ngày đất nước thống nhất, nhân dân và đồng đội vẫn không quên người nữ bác sĩ đã sống và hy sinh trên mảnh đất Đức Phổ.

Hài cốt chị được nhân dân địa phương gìn giữ, hương khói tại nơi hy sinh. Sau đó, mộ được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Phổ Cường. Năm 1990, gia đình đưa hài cốt chị về an nghỉ tại Hà Nội.

Năm 2005, hai cuốn nhật ký trở về với gia đình.

Một cuộc đời tưởng như đã khép lại bỗng được mở ra.

Hàng triệu độc giả lần đầu tiên được gặp Đặng Thùy Trâm không phải qua một bức ảnh hay một bản lý lịch.

Họ gặp chị qua chính những dòng chữ của chị.

Một Đặng Thùy Trâm rất trẻ.

Một Đặng Thùy Trâm biết khóc.

Một Đặng Thùy Trâm biết nhớ.

Một Đặng Thùy Trâm có lúc day dứt, có lúc đau đớn.

Nhưng trên tất cả, đó là một Đặng Thùy Trâm không đầu hàng hoàn cảnh.

Hai cuốn nhật ký sau đó được xuất bản thành “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, được dịch ra nhiều thứ tiếng và trở thành một trong những tác phẩm nhật ký chiến trường có sức lan tỏa đặc biệt.

Một người bác sĩ, một người lính, một biểu tượng

Ngày 20 tháng 2 năm 2006, Đặng Thùy Trâm được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Nhưng có lẽ điều khiến tên tuổi Đặng Thùy Trâm sống lâu trong lòng người đọc không chỉ là danh hiệu.

Đó là con người.

Một con người rất thật.

Chị không phải một nhân vật được tạo nên từ những lời ca tụng.

Chị tự kể câu chuyện của mình bằng những trang nhật ký.

Và chính vì thế, câu chuyện ấy có sức lay động đặc biệt.

Đọc nhật ký Đặng Thùy Trâm, thế hệ hôm nay có thể hiểu rằng những người trẻ của thời chiến cũng từng có những ước mơ rất đỗi bình thường.

Họ muốn được sống.

Muốn được trở về.

Muốn được yêu thương.

Muốn có một gia đình.

Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã gác lại tất cả.

Đặng Thùy Trâm đã chọn con đường ấy.

Có một người con gái nằm lại ở Khe Nước Lạnh

Hãy thử hình dung buổi chiều ngày 22 tháng 6 năm 1970.

Giữa núi rừng Quảng Ngãi, tiếng súng vang lên.

Một đoàn người đang đi trên đường công tác.

Người nữ bác sĩ trẻ mang theo những công việc còn dang dở.

Chị còn có những thương binh cần chăm sóc.

Còn có những người đồng đội đang chờ.

Còn có gia đình ở Hà Nội.

Còn có những trang nhật ký mới viết đến ngày 20 tháng 6.

Và có lẽ còn rất nhiều điều chưa kịp nói.

Rồi chiến tranh khép lại tất cả.

Chị nằm xuống.

Tuổi 27 dừng lại ở đó.

Nhưng những điều chị tin tưởng thì không dừng lại.

Nó tiếp tục đi qua những trang nhật ký.

Đi qua ký ức của đồng đội.

Đi qua tình cảm của người dân Đức Phổ.

Đi qua những thế hệ độc giả.

Và đi vào lịch sử.

Một thời hoa lửa không thể nào quên

Ngày nay, Khu di tích Đặng Thùy Trâm tại Đức Phổ, Quảng Ngãi vẫn lưu giữ những hình ảnh, hiện vật gắn với cuộc đời và hoạt động của chị trong chiến tranh. Những địa điểm như bệnh xá, trạm phẫu thuật tiền phương, hầm bí mật và những nơi chị từng hoạt động đã trở thành những dấu tích nhắc nhớ về một thời khốc liệt.

Đứng giữa một vùng đất hôm nay đã bình yên, thật khó tưởng tượng nơi đây từng là chiến trường.

Nhưng đất vẫn nhớ.

Rừng vẫn nhớ.

Những người dân từng che chở cho bộ đội vẫn nhớ.

Và những trang nhật ký vẫn còn đó.

Để nhắc chúng ta rằng hòa bình hôm nay được xây dựng từ biết bao tuổi trẻ đã gửi lại nơi chiến trường.

Đặng Thùy Trâm chỉ sống 27 năm.

Nhưng có những cuộc đời không được đo bằng số năm đã sống.

Được đo bằng những gì họ đã để lại.

Và Đặng Thùy Trâm đã để lại rất nhiều.

Một hình ảnh đẹp về người nữ trí thức Việt Nam.

Một người thầy thuốc tận tụy.

Một người chiến sĩ kiên cường.

Một người con giàu tình cảm.

Một người phụ nữ có trái tim biết yêu thương.

Và một biểu tượng của thế hệ trẻ Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.

Lời cuối: “Đời người phải có một lý tưởng”

Có lẽ điều đẹp nhất khi nhớ về Đặng Thùy Trâm không phải là nhớ về cái chết của chị.

Mà là nhớ về cách chị đã sống.

Chị đã sống giữa bom đạn nhưng không để chiến tranh làm chai sạn trái tim.

Chị đã nhìn thấy mất mát nhưng vẫn tin vào ngày mai.

Chị đã xa gia đình nhưng luôn hướng về gia đình.

Chị đã chứng kiến biết bao người ra đi nhưng vẫn cố gắng cứu từng người còn có thể cứu.

Và khi số phận buộc chị phải nằm lại, chị đã để lại hai cuốn nhật ký như một lời nhắn gửi với tương lai.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua.

Chiến tranh đã lùi xa.

Những người cùng thời với Đặng Thùy Trâm nhiều người đã trở thành những ông, những bà tóc bạc.

Nhưng cô gái Hà Nội năm nào vẫn còn rất trẻ.

Vẫn trong ký ức.

Vẫn trong những trang nhật ký.

Vẫn giữa màu xanh của rừng Đức Phổ.

Vẫn giữa bầu trời hòa bình hôm nay.

Đặng Thùy Trâm đã nằm lại nơi Khe Nước Lạnh. Nhưng chị không bị chiến tranh chôn vùi.

Bởi những gì chị viết, những gì chị sống và những gì chị hy sinh đã vượt qua thời gian.

Và mỗi khi một thế hệ trẻ hôm nay mở lại những trang nhật ký ấy, họ lại được gặp một cô gái 27 tuổi của một thời hoa lửa.

Một cô gái đã từng viết bằng tất cả trái tim mình.

Một người bác sĩ đã chữa lành những vết thương giữa chiến trường.

Một người lính đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc.

Một Đặng Thùy Trâm – đã đi qua chiến tranh, để ở lại mãi mãi với hòa bình.