"Đặng Thùy Trâm-Những trang nhật ký giữa vùng đất lửa"

NHỮNG TRANG NHẬT KÝ CÒN CHÁY MÃI

Có những người đã sống cách chúng ta hơn nửa thế kỷ, nhưng khi đọc những dòng chữ họ để lại, ta vẫn có cảm giác như đang nghe một người trẻ kể chuyện ngay bên cạnh mình.

Đặng Thùy Trâm là một người như thế.

Tôi biết đến chị qua những trang nhật ký được viết giữa chiến trường Quảng Ngãi. Ban đầu, tôi nghĩ đó chỉ là những trang ghi chép về chiến tranh. Nhưng càng đọc, tôi càng nhận ra phía sau những dòng chữ ấy là một cô gái rất trẻ, có những ước mơ, những nỗi nhớ, những phút yếu lòng và một trái tim luôn hướng về con người.

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 tại Huế, lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình trí thức. Năm 1966, sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, chị tình nguyện vào chiến trường Quảng Ngãi. Tháng 3 năm 1967, sau một hành trình dài đầy gian khổ, chị đến Đức Phổ và làm công việc cứu chữa thương binh, người dân và du kích trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Tôi thường tự hỏi: Một cô gái vừa bước qua tuổi đôi mươi sẽ nghĩ gì khi đứng trước một chiến trường?

Có lẽ sẽ có sợ hãi.

Có lẽ sẽ có nhớ nhà.

Có lẽ sẽ có những lúc muốn được trở về với cuộc sống bình thường.

Đặng Thùy Trâm cũng là một con người bằng xương bằng thịt. Chị cũng có những cảm xúc ấy. Nhưng thay vì để những khó khăn làm mình lùi bước, chị chọn ở lại với những người đang cần mình.

Ở bệnh xá Đức Phổ, công việc của chị không chỉ là khám bệnh hay chữa trị thương binh. Đó còn là những đêm thiếu thuốc, thiếu lương thực, những ca cấp cứu trong điều kiện nguy hiểm và những cuộc chạy đua với thời gian để giành lại sự sống cho người bị thương.

Những người từng sống và làm việc ở Đức Phổ vẫn còn nhớ về người nữ bác sĩ trẻ ấy. Có người kể rằng khi bệnh xá thiếu lương thực, chị vẫn cùng mọi người đi tìm sắn, hái rau, nhặt củi. Có thương binh từng được chị trực tiếp cứu chữa và mang ơn chị suốt đời.

Những câu chuyện ấy khiến hình ảnh Đặng Thùy Trâm trong tôi không còn là một cái tên trên trang sách.

Chị trở thành một con người gần gũi.

Một người bác sĩ trẻ giữa chiến trường.

Một người đồng đội.

Một người con.

Một cô gái có tuổi thanh xuân nhưng đã gửi phần đẹp nhất của tuổi trẻ vào nơi bom đạn.

Có một kỷ vật gắn liền với tên tuổi Đặng Thùy Trâm mà tôi nghĩ rất nhiều người trẻ hôm nay đều biết đến.

Đó là hai cuốn nhật ký.

Chị bắt đầu viết những trang nhật ký được biết đến ngày nay từ năm 1968. Những dòng chữ kéo dài đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh.

Điều đặc biệt là những cuốn nhật ký ấy đã không trở về cùng chị.

Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh ngày 22 tháng 6 năm 1970, những cuốn sổ rơi vào tay quân đội Mỹ. Trong hoàn cảnh chiến tranh, chúng hoàn toàn có thể bị tiêu hủy.

Nhưng một người lính Mỹ tên Frederic Whitehurst đã giữ lại chúng.

Ông đã không để những trang viết ấy biến mất.

Hai cuốn nhật ký được giữ gìn suốt 35 năm trước khi trở về với gia đình Đặng Thùy Trâm vào năm 2005.

Tôi nghĩ nhiều về hành trình của hai cuốn sổ ấy.

Một cô gái Việt Nam viết chúng giữa chiến trường.

Người viết đã hy sinh.

Chiến tranh kết thúc.

Nhưng những dòng chữ vẫn tiếp tục hành trình của mình.

Từ chiến trường Quảng Ngãi, chúng đi sang một đất nước khác, được một người ở phía bên kia chiến tuyến gìn giữ, rồi hơn ba mươi năm sau trở về Việt Nam.

Nếu những cuốn nhật ký ấy bị đốt đi, có lẽ chúng ta đã mất một tiếng nói vô cùng quý giá của một thế hệ.

Nhưng chúng đã được giữ lại.

Và nhờ vậy, hôm nay chúng ta có thể đọc được những suy nghĩ chân thật của một người trẻ sống giữa chiến tranh.

Điều làm tôi xúc động nhất khi đọc về Đặng Thùy Trâm không phải là những câu chuyện lớn lao.

Đó là những điều rất đời thường.

Đó là một nữ bác sĩ biết đau khi nhìn thấy thương binh.

Là một cô gái nhớ gia đình.

Là những phút giây buồn và cô đơn.

Là sự giằng co giữa tình cảm riêng và trách nhiệm với đồng đội.

Là những lúc mệt mỏi nhưng vẫn phải tiếp tục công việc.

Chính những điều bình dị ấy khiến tôi hiểu rằng những người làm nên lịch sử không phải những con người không biết sợ hãi hay không biết đau.

Họ cũng có trái tim như chúng ta.

Họ chỉ khác ở chỗ, trong những thời khắc đất nước cần, họ đã lựa chọn trách nhiệm.

Đặng Thùy Trâm đã lựa chọn như vậy.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, trên đường làm nhiệm vụ, Đặng Thùy Trâm bị phục kích và hy sinh tại khu vực Nước Đang, Ba Tơ, Quảng Ngãi. Khi ấy chị mới 27 tuổi.

Hai ngày trước đó, những dòng nhật ký cuối cùng của chị đã được viết.

Tôi cứ nghĩ mãi về điều ấy.

Có lẽ khi viết những dòng cuối cùng, chị không biết rằng mình chỉ còn sống thêm hai ngày.

Chị càng không thể biết rằng những trang viết ấy sẽ vượt qua chiến tranh, vượt qua biên giới và thời gian để đến với hàng triệu người đọc.

Chị chỉ đơn giản là viết.

Viết để giữ lại những gì mình đã chứng kiến.

Viết để nói với chính mình.

Viết để không quên những người đã cùng mình đi qua những năm tháng khốc liệt ấy.

Nhưng chính sự chân thật đó đã khiến những trang nhật ký sống lâu hơn cả người viết.

Tôi sinh ra trong thời bình.

Tôi chưa từng phải sống trong một căn hầm tránh bom. Tôi chưa từng phải chia tay một người thân mà không biết ngày trở về. Tôi cũng chưa từng phải chữa trị cho một người bị thương giữa tiếng bom đạn.

Những điều đó đối với thế hệ tôi chỉ còn tồn tại trong sách, trong phim ảnh, trong những câu chuyện của ông bà và trong những di tích lịch sử.

Nhưng khi đọc về Đặng Thùy Trâm, chiến tranh bỗng trở nên gần hơn.

Tôi hiểu rằng lịch sử không chỉ là những mốc thời gian.

Lịch sử là cuộc đời của từng con người.

Là tuổi trẻ của Đặng Thùy Trâm.

Là những người thương binh chị từng cứu chữa.

Là những người đồng đội đã cùng chị sống và chiến đấu.

Là những người dân Đức Phổ đã từng gặp một nữ bác sĩ trẻ giữa những năm tháng gian khổ.

Và lịch sử cũng là những trang nhật ký đã được giữ lại để thế hệ hôm nay có thể nhìn thấy một phần quá khứ bằng đôi mắt của một người từng sống trong đó.

Năm 2026, đã 56 năm kể từ ngày Đặng Thùy Trâm hy sinh.

Nhưng câu chuyện của chị vẫn được nhắc lại.

Những địa điểm gắn với cuộc đời và sự hy sinh của chị tại Quảng Ngãi vẫn được gìn giữ như những địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Điều đó khiến tôi nghĩ rằng ký ức không tự nhiên tồn tại.

Nó cần có người kể.

Cần có người nhớ.

Cần có những thế hệ trẻ tiếp tục tìm hiểu và truyền lại.

Đối với chúng tôi hôm nay, tiếp nối thế hệ trước không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều thật lớn lao.

Có thể bắt đầu bằng việc học tập nghiêm túc.

Bằng việc sống có trách nhiệm.

Bằng việc biết trân trọng gia đình.

Bằng việc yêu quê hương mình.

Và bằng việc hiểu rằng cuộc sống bình yên hôm nay là kết quả của biết bao sự hy sinh mà chúng ta không được phép lãng quên.

Tôi từng nghĩ một cuốn nhật ký chỉ là những trang giấy.

Sau khi biết câu chuyện về Đặng Thùy Trâm, tôi không còn nghĩ như vậy nữa.

Hai cuốn nhật ký của chị đã trở thành một cây cầu.

Một đầu cầu nối với những năm tháng chiến tranh.

Một đầu cầu nối với thế hệ trẻ hôm nay.

Ở giữa cây cầu ấy là những câu chuyện về tình yêu, tình đồng đội, lòng nhân ái, lý tưởng và sự hy sinh.

Đặng Thùy Trâm đã ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng những gì chị viết vẫn còn ở lại.

Và có lẽ đó chính là điều kỳ diệu nhất của ký ức:

Con người có thể đi qua thời gian bằng những câu chuyện mình để lại.

Ngày hôm nay, khi chúng tôi được sống, học tập và ước mơ trong hòa bình, những trang nhật ký của Đặng Thùy Trâm vẫn nhắc chúng tôi rằng tuổi trẻ là một món quà.

Thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để bảo vệ Tổ quốc.

Còn thế hệ chúng tôi phải biết dùng tuổi trẻ để xây dựng quê hương, đất nước.

Để những hy sinh năm nào không trở nên vô nghĩa.

Để những trang nhật ký không chỉ nằm lại trong quá khứ.

Và để ngọn lửa mà Đặng Thùy Trâm đã gửi vào từng trang viết tiếp tục cháy trong lòng những thế hệ sau.

Kể lại một câu chuyện – gìn giữ một ký ức – tiếp nối một thế hệ.