Đặng Thùy Trâm – Nữ bác sĩ giữa chiến trường Đức Phổ và những trang nhật ký viết bằng máu, nước mắt và niềm tin

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi, 1966–1970.
1. Cô gái Hà Nội chọn con đường vào chiến trường

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26/11/1942, trong một gia đình có truyền thống y khoa. Cha chị là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm, giảng viên Trường Đại học Dược Hà Nội.

Chị lớn lên ở Hà Nội.

Một cô gái học y trong những năm đất nước bị chia cắt.

Một cô gái có thể hướng tới một cuộc sống bình thường của một bác sĩ trẻ.

Nhưng sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1966, Đặng Thùy Trâm tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam.

Cuối năm ấy, chị bắt đầu hành quân.

Đích đến là Quảng Ngãi.

Nơi ấy không có bệnh viện khang trang.

Không có những phòng mổ đầy đủ thiết bị.

Không có cuộc sống của một bác sĩ mới ra trường trong thời bình.

Có những thương binh cần cấp cứu.

Có những người dân bị thương.

Có những đêm phải di chuyển bệnh xá để tránh bom đạn.

Và có một thế hệ bác sĩ trẻ đã lựa chọn đi vào nơi nguy hiểm nhất.

Đặng Thùy Trâm là một trong số đó.

Chú thích ảnh: Ảnh chân dung và ảnh tư liệu của bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Ưu tiên ảnh lưu trữ do gia đình, bảo tàng và các cơ quan báo chí sử dụng.

2. Đức Phổ – nơi cô bác sĩ trẻ bắt đầu những năm tháng khốc liệt nhất

Sau thời gian hành quân, Đặng Thùy Trâm đến Quảng Ngãi và được phân công về Đức Phổ.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, tháng 4/1967 chị được giao phụ trách Trạm Tiền phẫu Nam Đức Phổ, làm nhiệm vụ cứu chữa và chăm sóc thương binh, bệnh binh, lực lượng vũ trang, du kích và nhân dân trên địa bàn. Sau đó chị được giao làm Trưởng Bệnh xá huyện Đức Phổ.

Đức Phổ khi ấy là một vùng chiến trường ác liệt.

Bệnh xá không đứng yên một chỗ.

Có lúc phải hoạt động trong rừng.

Có lúc phải dựa vào những căn hầm bí mật.

Có lúc thương binh được chuyển đến trong tình trạng rất nặng.

Người bác sĩ phải vừa chữa bệnh, vừa tính chuyện bảo vệ bệnh nhân.

Vừa cứu người, vừa lo tránh địch.

Công việc của Đặng Thùy Trâm không chỉ là cầm dao mổ.

Đó còn là tổ chức một cơ sở y tế có thể tồn tại giữa chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh Khu di tích Đặng Thùy Trâm và các địa điểm gắn với hoạt động của chị tại Đức Phổ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận các địa điểm như Bệnh xá Đức Phổ, Trạm phẫu thuật tiền phương và các hầm bí mật là những điểm di tích gắn với hoạt động của chị.

3. Người bác sĩ coi thương binh như người thân

Một trong những ký ức của đồng đội về Đặng Thùy Trâm là hình ảnh một nữ bác sĩ nhỏ nhắn, nhanh nhẹn, tận tình chăm sóc thương binh.

Cựu chiến binh Nguyễn Hào kể rằng chị trực tiếp theo dõi và điều trị cho ông trong thời gian ông điều trị tại bệnh xá.

Ông nhớ chị gần gũi với thương binh, chăm sóc họ như người thân.

Đó là một chi tiết rất giản dị.

Nhưng có lẽ chính những điều giản dị ấy mới nói rõ nhất về một người thầy thuốc.

Một thương binh không chỉ là một ca bệnh.

Đó là một con người.

Có gia đình.

Có quê hương.

Có những người đang chờ họ trở về.

Và Đặng Thùy Trâm hiểu điều đó.

Trong chiến tranh, bác sĩ có thể không cứu được tất cả.

Nhưng trách nhiệm của người bác sĩ là cố gắng đến cùng với từng người đang nằm trước mặt mình.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về hoạt động quân y và cứu chữa thương binh tại chiến trường miền Nam. Không gán nhân vật trong ảnh là Đặng Thùy Trâm nếu nguồn ảnh không xác nhận.

4. Bệnh xá phải di chuyển giữa rừng

Một bệnh viện bình thường cần sự ổn định.

Bệnh xá thời chiến thì ngược lại.

Nó có thể phải rời đi bất cứ lúc nào.

Địch có thể phát hiện vị trí.

Máy bay có thể đánh phá.

Lực lượng địch có thể mở cuộc càn.

Nhưng thương binh không thể chờ đến khi chiến tranh yên.

Vì vậy, những cơ sở y tế mà Đặng Thùy Trâm phụ trách phải hoạt động trong điều kiện đặc biệt.

Khu di tích hiện nay còn lưu lại nhiều địa điểm gắn với hoạt động của chị: Trạm phẫu thuật tiền phương ở núi Bộng Dầu, hầm bí mật tại nhà y sĩ Tạ Thị Ninh, các địa điểm Bệnh xá Đức Phổ tại vùng Ba Khâm và Ba Trang.

Những địa danh ấy cho chúng ta hình dung được một phần cuộc sống của người bác sĩ.

Không phải một bệnh viện.

Mà là một hệ thống cứu chữa luôn phải tìm cách sống sót cùng chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh các địa điểm di tích gắn với hoạt động của Đặng Thùy Trâm tại Đức Phổ – Quảng Ngãi, được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu.

5. Những trang nhật ký giữa tiếng bom

Trong những năm ở chiến trường, Đặng Thùy Trâm viết nhật ký.

Không phải để xuất bản.

Không phải để trở thành một tác phẩm văn học.

Chị viết cho chính mình.

Viết về công việc.

Về thương binh.

Về đồng đội.

Về gia đình.

Về tình yêu.

Về những day dứt của một cô gái trẻ đang sống giữa chiến tranh.

Và cũng viết về lý tưởng mà chị đã lựa chọn.

Hai cuốn nhật ký được viết từ ngày 8/4/1968 đến ngày 20/6/1970, chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh.

Điều đặc biệt là chúng không phải những trang viết được tạo ra sau chiến tranh bằng trí nhớ.

Đó là những dòng chữ được viết ngay trong chiến tranh.

Ngay khi sự việc xảy ra.

Ngay khi nỗi đau còn nóng.

Ngay khi người viết chưa biết ngày mai mình có còn sống hay không.

Chú thích ảnh: Hình ảnh hai cuốn nhật ký và tư liệu liên quan đến Đặng Thùy Trâm. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận hai cuốn nhật ký được một cựu sĩ quan quân báo Mỹ lưu giữ rồi trao trả cho gia đình vào năm 2005.

6. Một cô gái trẻ vẫn có những phút yếu lòng

Điều khiến nhật ký Đặng Thùy Trâm sống lâu không phải vì nó chỉ có những lời hô hào.

Ngược lại.

Trong đó có cả những lúc chị buồn.

Nhớ nhà.

Nhớ mẹ.

Nhớ Hà Nội.

Có những lúc cô đơn.

Có những lúc mệt mỏi.

Có những suy nghĩ rất riêng của một người con gái tuổi đôi mươi.

Chính điều đó khiến Đặng Thùy Trâm trở nên gần gũi.

Chị không phải một nhân vật được tạo ra từ đá.

Chị là một con người bằng xương bằng thịt.

Biết sợ.

Biết nhớ.

Biết đau.

Có tình yêu.

Có những ước mơ riêng.

Nhưng khi đứng trước lựa chọn giữa cuộc sống cá nhân và nhiệm vụ mà mình đã chọn, chị vẫn tiếp tục ở lại chiến trường.

Đó mới chính là sự can đảm.

Can đảm không có nghĩa là không biết sợ.

Mà là biết mình đang đối mặt với điều gì và vẫn tiếp tục làm điều mình tin là đúng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu đời thường, gia đình và thời sinh viên của Đặng Thùy Trâm, giúp khắc họa con người phía sau hình ảnh nữ bác sĩ chiến trường.

7. Khi một người bác sĩ phải trở thành người chiến đấu

Đặng Thùy Trâm là bác sĩ.

Nhưng chiến trường không phải lúc nào cũng cho phép chị chỉ làm công việc y tế.

Đường đi có thể bị phục kích.

Cơ sở điều trị có thể bị uy hiếp.

Thương binh có thể mắc kẹt ở những nơi nguy hiểm.

Người bác sĩ phải cùng đồng đội tìm cách đưa họ ra.

Chính vì vậy, trong cuộc đời ngắn ngủi ấy, ranh giới giữa người cứu chữa và người chiến đấu nhiều khi rất mong manh.

Quân đội nhân dân ghi nhận trong chuyến công tác cuối cùng, chị cùng đồng đội đi tìm địa điểm mới để chuyển những thương binh còn mắc lại tại trạm xá.

Đó là nhiệm vụ cuối cùng của chị.

Không phải một chuyến đi tìm kiếm danh tiếng.

Không phải một trận đánh được chuẩn bị từ trước.

Mà là một chuyến đi vì những người bệnh đang cần được đưa đến nơi an toàn.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về chiến trường Đức Phổ – Ba Tơ, Quảng Ngãi trong kháng chiến chống Mỹ. Không dùng ảnh minh họa để khẳng định vị trí cụ thể của Đặng Thùy Trâm nếu nguồn không xác nhận.

8. Ngày 22 tháng 6 năm 1970

Ngày 22/6/1970.

Đặng Thùy Trâm đang trên đường công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng.

Chuyến đi gắn với nhiệm vụ phục vụ thương binh.

Rồi cuộc phục kích xảy ra.

Theo Quân đội nhân dân, chị bị địch phục kích và hy sinh tại khe Nước Lạnh, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi. Khi ấy chị chưa đầy 28 tuổi.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng xác nhận chị hy sinh năm 1970 khi đang làm nhiệm vụ tại địa bàn Đức Phổ.

Một cuộc đời kéo dài chưa đầy 28 năm.

Nhưng gần bốn năm cuối cùng đã được đặt vào chiến trường.

Và đến ngày ấy, người nữ bác sĩ không trở về nữa.

Chú thích ảnh: Ảnh khu vực di tích và địa điểm gắn với nơi Đặng Thùy Trâm hy sinh tại Ba Trang, Ba Tơ, Quảng Ngãi.

9. Hai cuốn nhật ký nằm lại giữa chiến trường

Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, hai cuốn nhật ký của chị không lập tức trở về với gia đình.

Chúng nằm lại trên chiến trường.

Một cựu sĩ quan quân báo Mỹ tên Frederic Whitehurst đã nhặt được những cuốn nhật ký.

Ông giữ chúng suốt nhiều thập niên.

Điều đặc biệt là ông không tiêu hủy chúng.

Trái lại, ông giữ lại.

Sau nhiều năm, những cuốn nhật ký cuối cùng được trao trả cho gia đình Đặng Thùy Trâm vào cuối tháng 4/2005.

Hãy thử nghĩ đến hành trình của những trang giấy ấy.

Được viết trong một căn cứ giữa chiến tranh.

Theo người viết ra chúng suốt những ngày tháng gian khổ.

Rồi người viết hy sinh.

Những trang giấy bị bỏ lại.

Một người lính phía bên kia chiến tuyến nhặt được.

Và hơn ba thập niên sau, chúng trở về với gia đình.

Đó là một hành trình gần như không thể tưởng tượng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Frederic Whitehurst và hành trình trao trả nhật ký Đặng Thùy Trâm. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận ông đã lưu giữ hai cuốn nhật ký khoảng 35 năm trước khi chúng được trao trả cho gia đình năm 2005.

10. Người bên kia chiến tuyến đã không đốt những trang giấy ấy

Có lẽ đây là một trong những chi tiết xúc động nhất của câu chuyện.

Frederic Whitehurst là cựu sĩ quan quân báo Hoa Kỳ.

Ông đã nhặt được nhật ký của một nữ bác sĩ Việt Nam đã hy sinh.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, đó là những tài liệu của phía đối phương.

Nhưng ông đã giữ lại.

Sau này, ông tìm cách trả lại cho gia đình người viết.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận hành trình hai cuốn nhật ký được trao trả và sau đó được xuất bản thành “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”.

Đây là một chi tiết mà khi kể lại cần giữ sự thận trọng.

Không nên biến Whitehurst thành một nhân vật hoàn toàn khác với con người thực tế.

Nhưng cũng không nên bỏ qua hành động của ông.

Bởi giữa một cuộc chiến khốc liệt, một cuốn nhật ký đã vượt qua ranh giới của chiến tuyến.

Nó trở thành câu chuyện về con người ở cả hai phía.

11. Những trang viết bước ra khỏi chiến tranh

Năm 2005, “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” được xuất bản.

Những trang viết riêng tư của một nữ bác sĩ trẻ bất ngờ đến với hàng triệu độc giả.

Những người chưa từng biết chị bắt đầu biết chị.

Những người chưa từng sống trong chiến tranh bắt đầu nhìn thấy chiến tranh qua một con người cụ thể.

Không phải qua những con số.

Không phải qua bản đồ.

Không phải qua những chiến dịch.

Mà qua một cô gái trẻ.

Một bác sĩ.

Một người con.

Một người yêu.

Một người đồng đội.

Một người đã biết mình có thể chết nhưng vẫn cố gắng sống có ý nghĩa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận nhật ký sau đó được dịch ra nhiều thứ tiếng và góp phần đưa hình ảnh Đặng Thùy Trâm đến với bạn bè quốc tế.

Chú thích ảnh: Các ấn bản “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” và tư liệu về hành trình xuất bản, lan tỏa của cuốn nhật ký.

12. Hai ngày trước khi hy sinh

Điều khiến người đọc day dứt nhất là nhật ký của Đặng Thùy Trâm không dừng lại nhiều tháng trước khi chị mất.

Những dòng cuối cùng được viết ngày 20/6/1970.

Chỉ hai ngày sau, chị hy sinh.

Đó là khoảng cách quá ngắn.

Khi viết những dòng cuối ấy, chị không thể biết chính xác ngày nào mình sẽ chết.

Nhưng chị biết chiến tranh rất nguy hiểm.

Biết mình có thể không trở về.

Và vẫn viết.

Vẫn làm việc.

Vẫn nghĩ đến những người xung quanh.

Đó là điều khiến những trang nhật ký trở nên đặc biệt.

Chúng không phải lời kể của một người sống sót nhìn lại chiến tranh.

Chúng là tiếng nói của một người đang ở ngay bên trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu bản thảo và các trang nhật ký Đặng Thùy Trâm. Nếu sử dụng hình ảnh một trang cụ thể, cần đối chiếu với bản lưu trữ để xác định chính xác ngày tháng.

Lời kết – Một nữ bác sĩ đã để lại tiếng nói của cả một thế hệ

Có những người để lại cho lịch sử một trận đánh.

Có những người để lại một chiến công.

Có những người để lại một di vật.

Đặng Thùy Trâm để lại những trang nhật ký.

Nhưng đó không chỉ là một cuốn sách.

Đó là tiếng nói của một cô gái trẻ đã sống trong những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh.

Chị sinh ra ở Hà Nội.

Học y.

Tốt nghiệp khi tuổi đời còn rất trẻ.

Và thay vì chọn một cuộc sống bình thường của một bác sĩ mới ra trường, chị tình nguyện vào chiến trường.

Đức Phổ trở thành quê hương thứ hai.

Ở đó, chị chữa trị cho thương binh.

Chăm sóc bệnh nhân.

Tổ chức các cơ sở cứu chữa.

Di chuyển giữa những vùng rừng núi.

Sống cùng đồng đội.

Và chứng kiến quá nhiều mất mát.

Chị cũng có những phút yếu lòng.

Có lúc nhớ nhà.

Có lúc đau đớn.

Có lúc cô đơn.

Có những tình cảm rất riêng.

Chính điều ấy khiến chị trở nên gần gũi với chúng ta hơn.

Bởi chị không phải một biểu tượng không biết mệt mỏi.

Chị là một con người.

Một cô gái chưa đầy 28 tuổi.

Và chính vì chị là một con người mà sự lựa chọn của chị càng đáng trân trọng.

Biết chiến tranh nguy hiểm nhưng vẫn đi.

Biết mình có thể hy sinh nhưng vẫn cứu người.

Biết ngày mai có thể không còn nhưng vẫn viết cho ngày mai.

Ngày 22/6/1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh trên đường công tác.

Chị chưa kịp trở về.

Những người thân không được nghe chị kể lại chuyến đi cuối cùng.

Những đồng đội mất đi một người bác sĩ.

Nhưng hai cuốn nhật ký vẫn còn.

Chúng nằm lại trên chiến trường.

Một người lính Mỹ nhặt được.

Ông giữ chúng.

Và 35 năm sau, những trang giấy trở về Việt Nam.

Đó là một hành trình kỳ lạ.

Bởi chiến tranh có thể lấy đi mạng sống của một con người.

Nhưng không thể lấy đi tất cả những gì người ấy để lại.

Những dòng chữ của Đặng Thùy Trâm đã sống tiếp.

Chúng đi qua nhiều thế hệ.

Đi qua biên giới.

Đi qua cả những người từng đứng ở hai phía chiến tuyến.

Và đến hôm nay, chúng vẫn khiến người đọc xúc động.

Có lẽ điều đáng nhớ nhất về Đặng Thùy Trâm không phải là việc chị trở thành một biểu tượng sau khi hy sinh.

Điều đáng nhớ nhất là trước khi trở thành biểu tượng, chị chỉ là một cô gái trẻ đang cố gắng làm tốt công việc của mình.

Chị chữa cho người bị thương.

Chị nhớ mẹ.

Chị nhớ Hà Nội.

Chị có những ước mơ.

Chị có tình yêu.

Chị có những lúc mệt mỏi.

Nhưng chị không bỏ cuộc.

Và đó chính là vẻ đẹp của một thế hệ.

Họ không phải những con người không có cuộc sống riêng.

Họ có rất nhiều điều để mất.

Nhưng họ đã lựa chọn đặt tuổi trẻ của mình vào một cuộc chiến mà họ tin là cần thiết để đất nước đi đến hòa bình.

Ngày hôm nay, chúng ta không còn phải sống trong những căn hầm tránh bom.

Không còn phải đưa thương binh xuyên rừng.

Không còn phải giấu một bệnh xá giữa núi.

Không còn phải viết nhật ký dưới tiếng máy bay.

Chính vì thế, chúng ta càng cần đọc lại những câu chuyện ấy.

Không phải để nuôi dưỡng hận thù.

Mà để hiểu giá trị của hòa bình.

Để hiểu rằng hòa bình không phải điều tự nhiên mà có.

Nó được đánh đổi bằng tuổi trẻ của rất nhiều người.

Trong đó có một nữ bác sĩ Hà Nội:

Đặng Thùy Trâm.

Chị đã đi vào chiến trường để cứu người.

Và cuối cùng, chị không thể cứu chính mình.

Nhưng những người chị từng chữa trị đã sống.

Những người từng làm việc cùng chị vẫn nhớ chị.

Những trang nhật ký còn lại đã giúp hàng triệu người biết đến chị.

Và câu chuyện của chị tiếp tục nhắc chúng ta rằng:

Một người có thể mất đi, nhưng những gì họ sống vì có thể còn lại rất lâu.

Đặng Thùy Trâm đã sống chưa đầy 28 năm.

Nhưng trong quãng đời ngắn ngủi ấy, chị đã để lại một di sản tinh thần lớn hơn rất nhiều so với tuổi đời.

Một bác sĩ.

Một người lính trên mặt trận không tiếng súng.

Một người con.

Một cô gái.

Một người viết nhật ký.

Và cuối cùng, một Anh hùng, Liệt sĩ của đất nước.

Năm 2006, Nhà nước truy tặng Đặng Thùy Trâm danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng danh hiệu ấy chỉ là một phần của câu chuyện.

Điều còn lại trong lòng người đọc là hình ảnh một cô gái trẻ đã chọn đứng về phía sự sống giữa chiến tranh.

Xin được biết ơn người nữ bác sĩ đã dành tuổi trẻ cho những người bị thương.

Xin được biết ơn những đồng đội đã cùng chị đi qua những năm tháng Đức Phổ.

Và xin được biết ơn tất cả những người đã hy sinh tuổi trẻ, tình yêu, gia đình và cả mạng sống để thế hệ sau có thể được sống trong hòa bình.

Bởi khi đọc những trang nhật ký ấy hôm nay, điều chúng ta nhận được không chỉ là ký ức về chiến tranh.

Mà còn là một lời nhắc nhở:

Hòa bình quý giá đến nhường nào.