Đặng Tiến Đông

Ngọc Hồi – Đống Đa là hai chiến thắng oanh liệt nhất, giữ vai trò quyết định thắng lợi cuộc kháng chiến chống Thanh năm 1788 - 1789, Quang Trung Nguyễn Huệ trực tiếp chỉ huy trận Ngọc Hồi. Nhưng dưới sự lãnh đạo chung của Quang Trung, ai là người đã chỉ huy quân đội Tây Sơn lập nên chiến công Đống Đa lịch sử?

Qua một số nghiên cứu đã phát hiện được các di vật gốc đời Tây Sơn và thu thập được một số tư liệu cho phép xác minh một tướng Tây Sơn được Quang Trung giao cho trọng trách đánh thắng trận Đống Đa là Đô Đốc Đông Hầu Đặng Tiến Đông.

Gia phả các chi họ Đặng, đặc biệt là bộ Đặng gia phổ hệ toàn chỉnh thực lục gồm 6 quyển do chính Đặng Tiến Đông biên soạn vào đời Tây Sơn và Ngô Thì Nhậm đề tựa.

Đặng Tiến Đông sinh ngày 2 tháng 5 năm Mậu Ngọ (1738), quê ở làng Lương Xá, nay thuộc xã Tâm Điền, huyện Chương Mỹ, Hà Nội, là một võ tướng của nhà Tây Sơn, thuộc chi trưởng dòng họ Đặng.

Theo gia phả và bài tựa của Ngô Thì Nhậm thì họ Đặng xưa vốn là họ Trần, tương truyền thuộc dòng dõi Trần Hưng Đạo. Đến đầu đời Lê, Trần Văn Huy đỗ Tiến sĩ, lấy tự là Đặng Hiên nên từ đó, con cháu lấy tự của cha làm họ rồi chuyển từ họ Trần sang họ Đặng. Ngoài cách giải thích đó, một số con cháu họ Đặng còn lưu lại truyền thuyết cho rằng, vào đời Mạc, họ này có nhiều “phù Lê diệt Mạc” nên bị nhà Mạc truy lùng và tù đầy, đổi ra họ Đặng. Điều chắc chắn là từ đời Đặng Huấn có công phù Lê, dòng họ Đặng trở thành một dòng họ lớn có nhiều người đỗ đạt và làm quan to trong suốt thời Lê – Trịnh. Vùng Chương Mỹ còn lưu hành nhiều câu hát về dòng họ Đặng ở Lương Xá như sau:

Giàu thì Quảng Bị, Bối khê

Làm quan Lương Xá, ngoại đê Đại Từ.

Hay:

Bao giờ chợ Chúc hết người

Sông Ninh hết nước, Đặng này hết quan.

Đặng Tiến Đông là con trai thứ tám của Dân Quận công Đặng Tiến Cẩm và bà vợ lẽ thứ năm Phạm Thị Yến. Vào thời Lê - Mạc, cả gia đình đều là những quan lại, tướng soái cao cấp, giữ nhiều chức quan trong triều, ngoài trấn. Ông được triều Tây Sơn phong đến chức Đại tướng Thống vũ Thắng vệ thiên hùng hiệu, Vệ quốc Thượng Tướng quân trấn thủ hai xứ Thanh Hóa và Nghệ An. Người ta còn gọi ông là Đô đốc Mưu hoặc Đô đốc Đông.

Thuộc một dòng họ thế phiệt, xuất thân trong một gia đình quý tộc nhưng Đặng Tiến Đông sinh ra và lớn lên vào lúc đất nước đang đầy những biến động.

Năm Kỷ Tỵ (1749), khi mới 12 tuổi, ông đã mồ côi cha. Mười năm sau, năm Kỷ Mão (1759), mẹ ông cũng qua đời.

Sớm phải chứng kiến biết bao cảnh đổ nát, tàn tạ của chế độ phong kiến Lê – Trịnh, đời sống lầm than, cực khổ của nhân dân và những cuộc đấu tranh của nông dân Đàng Ngoài đang làm lung lay tận nền tảng cơ đồ thống trị của vua Lê chúa Trịnh, Đặng Tiến Đông muốn tìm cho mình một lực lượng mới để đem tài năng, sức lực ra phục vụ đất nước. Ông là một trong số các sĩ phu Bắc Hà sớm thấy những sức mạnh mới ở phong trào Tây Sơn.

Năm 1787, Đặng Tiến Đông lặn lội vào tận Quảng Nam tìm gặp Nguyễn Huệ và được Nguyện Huệ phong làm Đô đốc Đồng tri, tước Đông Lĩnh hầu, trấn thủ xứ Thanh Hóa. Trong sắc phong ông làm Đô đốc hiện còn lưu giữ bởi dòng họ Đặng ở Tam Điền, Chương Mỹ, Nguyễn Huệ có ghi: “Có khí khái của trượng phu, tấm lòng của nam tử, đường làm quan gặp gỡ, dựng nên công lớn vua tôi, sau trước báo đền không quên điều hiểu biết của kẻ sĩ trong nước, qua mùa đông mà không chịu khuất như cây tùng lúc giá rét…"

Cuối năm Mậu Thân (1788), quân xâm lược Mãn Thanh tràn sang Thăng Long. Quân Tây Sơn ở Bắc Hà phải tạm rút về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn. Vùng đất Thanh Hóa trở thành một địa bàn chiến lược quan trọng. Đó là vùng đất nằm ngay sau phòng tuyến của quân đội Tây Sơn, tiếp giáp với vùng kiểm soát của địch. Đó cũng là vùng cực bắc hậu phương an toàn của quân Tây Sơn. Với cương vị là trấn thủ xứ Thanh Hóa, đô đốc Đặng Tiến Đông đã góp phần cùng Ngô Văn Sở xây dựng hệ thống phòng thủ trên đất Thanh Hóa và chuẩn bị lực lượng để chờ đại quân của Quang Trung kéo ra phản công.

Mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), trong chiến dịch đánh đuổi quân Thanh xâm lược, khi từ Tam Điệp – Biện Sơn mở cuộc tập kích chiến lược giải phóng kinh thành Thăng Long, Quang Trung đã giao cho Đô đốc Đặng Tiến Đông chỉ huy đạo quân tiên phong tiến ra bất ngờ tập kích tiêu diệt đồn Đống Đa. Mờ sáng ngày 5 tháng Giêng, tết Kỷ Dậu (1789), khi Quang Trung chỉ huy đạo quân chủ lực tiến đánh đồn Ngọc Hồi ở phía Nam Thăng Long thì Đô đốc Đặng Tiến Đông, theo kế hoạch của Quang Trung, chỉ huy một đạo quân theo con đường “thượng đạo” qua Phó Cát ra Nho Quan (Ninh Bình) rồi xuyên qua Chương Đức (nay thuộc Chương Mỹ, Hà Nội) tiến ra Đống Đa. Con đường “thượng đạo” đã có từ lâu trong lịch sử, nhưng đến thế kỷ XVIII thì đường núi đã bị tắc nghẽn không thể đi được, vì thế quân Tây Sơn phải mở lấy đường đi nhằm con đường ngắn nhất, tạo thế bất ngờ đánh sâu vào đại bản doanh của giặc.