Đặng Văn Cáp – người thầy thuốc đóng giả Bác Hồ giữa vòng vây mật thám

Ngày 28 tháng 1 năm 1941, sau ba mươi năm hoạt động ở nước ngoài, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vượt qua cột mốc 108, trở về Pác Bó, Cao Bằng để trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Trong đoàn cán bộ đi cùng Người có một người thầy thuốc quê Hà Tĩnh tên là Đặng Văn Cáp.

Ông không chỉ chăm sóc sức khỏe Nguyễn Ái Quốc trong điều kiện đặc biệt thiếu thốn mà còn làm liên lạc, in tài liệu, vận động nhân dân, xây dựng xưởng vũ khí và bảo vệ Người. Có thời điểm, nhờ vóc dáng gần giống Bác Hồ, ông được chọn đóng giả Người để đánh lạc hướng mạng lưới mật thám.

Đặng Văn Cáp tên thật là Đặng Văn Linh, sinh ngày 19 tháng 10 năm 1894 tại xã Thượng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, nay thuộc xã Đồng Lộc. Ông lớn lên trong một gia đình nhà nho yêu nước, nhiều đời hành nghề bốc thuốc chữa bệnh. Cha ông là Đặng Văn Hữu từng tham gia phong trào Cần Vương và có lần đưa thủ lĩnh Phan Đình Phùng về nhà chữa bệnh.

Khoảng năm 1920, ở tuổi 26, Đặng Văn Cáp tham gia phong trào thanh niên yêu nước chống thực dân Pháp. Khi việc hoạt động bị lộ, ông sang vùng Đông Bắc Xiêm, tức Thái Lan ngày nay. Mùa xuân năm 1926, ông được các nhà hoạt động Đặng Thúc Hứa và Lê Đạt — thân sinh của Lý Tự Trọng — dìu dắt, giúp tiếp tục con đường cách mạng.

Cuối năm 1928, Đặng Văn Cáp gặp một người Việt Nam hoạt động với bí danh Thầu Chín. Sau đó, ông biết Thầu Chín chính là Nguyễn Ái Quốc. Trong hồi ký, Đặng Văn Cáp kể rằng năm 1929 ông phụ trách một hiệu thuốc bắc và được sống, làm việc gần Người trong khoảng một năm.

Tháng 5 năm 1940, sau hơn mười năm xa cách, Đặng Văn Cáp gặp lại Nguyễn Ái Quốc tại Trung Quốc. Ông được giao làm liên lạc giữa cán bộ Đảng ta với Đảng Cộng sản Trung Quốc. Nguyễn Ái Quốc căn dặn người làm liên lạc phải ghi nhớ thông tin trong đầu, không được viết ra giấy để tránh tài liệu rơi vào tay đối phương.

Cuối năm 1940, đoàn cán bộ tìm đường trở về Việt Nam. Trưa ngày 28 tháng 1 năm 1941, tức mùng Hai Tết Tân Tỵ, Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí vượt qua biên giới, về đến Pác Bó.

Tại căn cứ, Đặng Văn Cáp được giao in tài liệu, giao dịch và vận động đồng bào giúp đỡ lương thực. Công việc buộc ông thường xuyên trèo đèo, lội suối, đi bộ hàng chục kilômét. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết chính bút tích của ông trên một bản in “Lịch sử nước ta” đã trở thành căn cứ quan trọng giúp các nhà nghiên cứu xác minh thời điểm tác phẩm được Nguyễn Ái Quốc viết và xuất bản.

Điều kiện sinh hoạt tại Pác Bó vô cùng gian khó. Hang đá ẩm thấp, sương muối dày, thức ăn thường chỉ có cháo bẹ và măng rừng khiến sức khỏe Nguyễn Ái Quốc nhiều lần suy giảm. Bằng kiến thức Đông y của gia đình, Đặng Văn Cáp tìm cây thuốc trong rừng để chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe cho Người.

Ông nhận thấy búp ổi rừng có tác dụng tốt đối với đường ruột nên hái về rửa sạch, đun nước cho Nguyễn Ái Quốc và các đồng chí sử dụng hằng ngày. Trong gian khó, người thầy thuốc ấy vừa làm nhiệm vụ cách mạng, vừa lặng lẽ chăm sóc sức khỏe người lãnh đạo.

Trước một chuyến công tác, Nguyễn Ái Quốc biết Đặng Văn Cáp có nghề rèn nên dặn ông chuẩn bị rèn giáo mác cho lực lượng du kích. Sau đó, Tổng bộ Việt Minh giao ông xây dựng một xưởng vũ khí tại Lũng Hoàng, về sau mang tên Lam Sơn. Tháng 3 năm 1946, từ cơ sở ban đầu này, “Binh công xưởng Ké Cáp” được phát triển và sản xuất nhiều loại vũ khí phục vụ kháng chiến.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 20 tháng 9 năm 1945, Đặng Văn Cáp nhận lệnh về Hà Nội làm thư ký biên dịch tiếng Trung và tiếp tục theo dõi sức khỏe Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi đến Hà Nội ngày 1 tháng 10, ông thấy Bác đang sốt và gầy yếu. Sau khi bắt mạch, ông cắt thuốc để Người sử dụng và sức khỏe dần cải thiện.

Chính quyền cách mạng lúc ấy phải đối diện với nhiều nguy cơ. Các lực lượng chống đối tìm cách tiếp cận, gây sức ép và đe dọa an toàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Vì Đặng Văn Cáp ít hơn Bác bốn tuổi và có vóc dáng tương đối giống Người, tổ bảo vệ chọn ông đóng giả Bác trên những chuyến xe đi lại giữa Bắc Bộ Phủ và vùng ngoại thành.

Việc đóng giả giúp đánh lạc hướng mạng lưới mật thám, khiến đối phương khó xác định Chủ tịch Hồ Chí Minh đang ở đâu. Đó là một nhiệm vụ âm thầm nhưng đặc biệt nguy hiểm: nếu bị phát hiện, người đóng thế có thể trở thành mục tiêu trực tiếp của những kẻ ám sát.

Sau Chiến dịch Biên giới, Đặng Văn Cáp được cử sang Trung Quốc làm Biện sự sứ tại Quảng Tây. Tháng 10 năm 1951, ông phụ trách Trường Thiếu sinh quân Việt Nam tại Quế Lâm. Năm 1957, ông về nước; từ năm 1960 chuyển sang công tác trong lĩnh vực y học cổ truyền.

Trong hơn hai mươi năm, ông lần lượt giữ cương vị Phó chủ tịch rồi Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam, góp phần đào tạo nhiều thế hệ thầy thuốc. Ông còn là đại biểu Quốc hội khóa II và III, Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và được trao tặng nhiều huân chương.

Đặng Văn Cáp qua đời ngày 22 tháng 2 năm 1984, hưởng thọ 90 tuổi, an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội.

Trong cuộc đời Đặng Văn Cáp, y thuật và lòng yêu nước không tách rời nhau. Ông dùng kiến thức chữa bệnh để bảo vệ sức khỏe cán bộ, dùng nghề rèn để góp phần tạo vũ khí, dùng ngoại ngữ làm công tác liên lạc và sẵn sàng dùng chính hình dáng của mình để che chở cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Câu chuyện ấy giúp chúng ta hiểu rằng phía sau những bước ngoặt lớn của lịch sử còn có nhiều con người làm những công việc thầm lặng. Họ không tìm kiếm sự nổi tiếng, nhưng sự tận tụy và lòng dũng cảm của họ đã góp phần bảo vệ cách mạng trong những thời khắc hiểm nghèo nhất.