ĐẶNG VĂN ĐÀI – “VUA SÁNG KIẾN” GIỮ MẠCH XE RA TIỀN TUYẾN

Giữa những năm tháng bom đạn ác liệt trên tuyến lửa Khu 4, chiến thắng không chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Phía sau những đoàn xe nối nhau ra trận còn có những người thợ ngày đêm giữ cho từng động cơ hoạt động, từng chiếc xe tiếp tục lăn bánh. Trong số đó, Thiếu tá, Anh hùng LLVT nhân dân Đặng Văn Đài nổi bật với biệt danh đặc biệt: “Vua sáng kiến”.

Từ năm 15 tuổi, Đặng Văn Đài đã tham gia công nhân quốc phòng, làm phụ thợ tại một số nhà máy ở Vinh. Năm 1947, ông được nhận vào Xưởng Quân cơ giới. Không bằng lòng với nghề thợ nguội, ông học thêm phay, bào, miệt mài nghiên cứu máy móc. Chính từ những năm tháng ấy, khả năng sáng tạo kỹ thuật của người thợ trẻ dần bộc lộ.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Đặng Văn Đài đã có nhiều sáng kiến phục vụ sản xuất quân giới. Ông chế tạo dụng cụ làm ren, cải tiến kỹ thuật gia công lựu đạn; có sáng kiến giúp năng suất tăng 200%, thậm chí 400%.

Cuối năm 1953, ông được ra nước ngoài học sửa chữa ô tô. Trở về, những kiến thức mới nhanh chóng được vận dụng vào thực tế. Tại Trường Lái xe Tiến Bộ, ông tận dụng vật tư cũ, sửa chữa phụ tùng tưởng như phải bỏ đi và tìm cách giảm tiêu hao nhiên liệu.

Năm 1958, Đặng Văn Đài về công tác tại Xưởng Sửa chữa xe máy X46, đơn vị đảm nhiệm sửa chữa phương tiện phục vụ lực lượng vũ trang Quân khu. Cuối năm 1965, ông được bổ nhiệm làm Giám đốc Xưởng.

Đó cũng là lúc chiến tranh phá hoại miền Bắc ngày càng dữ dội.

Bom Mỹ đánh xuống các tuyến đường, nhà ga, cầu cống và cả những cơ sở sửa chữa kỹ thuật. Phương tiện hư hỏng ngày càng nhiều trong khi vật tư, phụ tùng thiếu thốn. Với Đặng Văn Đài, một câu hỏi luôn thường trực: Làm thế nào sửa xe nhanh hơn, tốt hơn và tận dụng được những gì đang có?

Câu trả lời nằm trong những sáng kiến liên tiếp ra đời ngay giữa chiến trường.

Dưới sự phụ trách của ông, X46 phối hợp thực hiện hơn 400 lượt sửa chữa lớn, nhỏ, bảo đảm phương tiện cho các đơn vị hoạt động trên địa bàn Khu 4. Xưởng còn tham gia cải tiến đèn gầm cho xe vận tải chạy ban đêm, góp phần hạn chế khả năng bị máy bay địch phát hiện.

Đặc biệt trong những năm 1967-1968, khi chiến tranh phá hoại diễn ra quyết liệt, sức sáng tạo của người Giám đốc X46 càng được phát huy. Cá nhân Đặng Văn Đài có tới 30 sáng kiến có giá trị, khiến đồng đội trìu mến gọi ông là “Vua sáng kiến”.

Có sáng kiến tưởng rất nhỏ nhưng hiệu quả thật đáng kinh ngạc.

Ông chế tạo thùng bơm dầu tra vào hộp số, giúp tăng năng suất 500%; cải tiến máy bơm nén hơi dùng để sơn xe, tiết kiệm mỗi tháng từ 100 đến 120 lít xăng.

Một công việc tháo ốc đường xăng chính trước kia cần tới 3-4 giờ, nhờ dụng cụ do ông chế tạo chỉ còn khoảng 10 phút. Việc tháo ốc gãy ở trục bánh xe từ 2 giờ giảm xuống 15 phút.

Ông cùng đồng đội còn tự chế máy cưa, bào, soi rãnh liên hoàn, giúp năng suất tăng tới 800%.

Đặc biệt, dụng cụ cuốn lò xo phục vụ sửa chữa phanh hộp xe GAZ51 giúp năng suất tăng tới 1.500%.

Trong điều kiện thời chiến, những con số ấy không đơn thuần thể hiện năng suất lao động. Sửa một chiếc xe nhanh hơn đồng nghĩa với việc chiếc xe ấy có thể sớm trở lại đường, tiếp tục chở quân, đạn dược và hàng hóa về phía chiến trường.

Nhưng Đặng Văn Đài không chỉ là một người thợ tài hoa.

Ngày 19-3-1965, máy bay Mỹ đánh vào đội hình Xưởng X46. Bom đạn phá hủy nhiều máy móc, thiết bị; một số cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Bản thân Đặng Văn Đài bị thương ở bụng và chân do sức ép của bom.

Trong tình thế ấy, ông vẫn cùng đồng đội chiến đấu với lửa và bom đạn, tổ chức sơ tán lực lượng, bảo vệ phương tiện. Những người thợ X46 đã cứu được 5 xe ô tô khỏi trận đánh phá.

Sau này, ký ức về những đồng đội đã ngã xuống vẫn là điều khiến giọng người “Vua sáng kiến” chùng lại.

Chiến tranh càng ác liệt, ông và những người thợ càng hiểu rằng mình không được phép dừng lại. Thiếu phụ tùng thì tìm cách chế tạo. Máy móc không phù hợp thì cải tiến. Công việc mất nhiều giờ thì nghiên cứu dụng cụ để rút xuống vài phút.

Đó là cuộc chiến của trí tuệ và đôi bàn tay người lính thợ.

Với những thành tích đặc biệt trong chiến đấu, lao động và cải tiến kỹ thuật, Đặng Văn Đài được tặng 2 Huân chương Lao động hạng Ba, 10 Bằng khen, 10 Giấy khen và có 10 năm liên tục là Chiến sĩ thi đua.

Ngày 1-1-1967, ông được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhiều năm sau chiến tranh, người anh hùng ấy trở về với cuộc sống bình dị trong căn nhà nhỏ ở Tân Kỳ. Nhưng biệt danh “Vua sáng kiến” vẫn gắn với ông như một sự ghi nhận đặc biệt.

Bởi Đặng Văn Đài đã chứng minh một điều giản dị: trên chiến trường, có những người lập công bằng khẩu súng, nhưng cũng có những người góp phần làm nên chiến thắng bằng chiếc cờ lê, bàn tiện, những dụng cụ tự chế và một trí óc không bao giờ chịu đầu hàng trước khó khăn.