ĐẶNG VĂN NGỮ – GIÁO SƯ PENICILLIN

Trong lịch sử khoa học và y học Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một trong những nhà khoa học có cuộc đời đặc biệt đáng nhớ. Ông vừa là một bác sĩ, nhà nghiên cứu ký sinh trùng xuất sắc, vừa là người trực tiếp đem những thành tựu khoa học phục vụ kháng chiến.

Từ phòng thí nghiệm ở Nhật Bản đến những chiến khu Việt Bắc, rồi từ những công trình nghiên cứu về penicillin đến chiến trường Trường Sơn, cuộc đời Đặng Văn Ngữ là hành trình của một trí thức lựa chọn đem tài năng của mình phục vụ đất nước.

Người con của đất An Cựu

Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại làng An Cựu, Huế, trong một gia đình nhà Nho. Tuổi thơ của ông gắn với việc học tập ở nhiều nơi: tiểu học tại Vinh, trung học tại Huế rồi tiếp tục học ở Hà Nội.

Con đường học tập của ông ban đầu không hề dễ dàng. Nhưng bằng sự nỗ lực, ông ngày càng tiến bộ.

Năm 1930, khi mới 20 tuổi, Đặng Văn Ngữ đỗ cả Tú tài bản xứ và Tú tài Pháp, sau đó nhận học bổng vào học Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương.

Đây là bước ngoặt đưa ông đến với ngành y và con đường nghiên cứu khoa học.

Người bác sĩ chọn con đường nghiên cứu

Năm 1937, Đặng Văn Ngữ bảo vệ thành công luận án về áp-xe gan và tốt nghiệp bác sĩ Y khoa.

Với thành tích xuất sắc, ông được giữ lại trường làm trợ lý cho Giáo sư Henry Galliard, Chủ nhiệm Bộ môn Ký sinh trùng. Ông trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại trường ở vị trí này.

Thay vì lựa chọn một cuộc sống sung túc với nghề khám chữa bệnh riêng, Đặng Văn Ngữ quyết định đi theo con đường nghiên cứu.

Ông dành nhiều thời gian trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu về ký sinh trùng và các bệnh truyền nhiễm.

Đó là quyết định định hình toàn bộ sự nghiệp của ông sau này.

Nhà khoa học Việt Nam tại Nhật Bản

Năm 1943, Đặng Văn Ngữ được cử sang Nhật Bản nghiên cứu tại Đại học Y khoa Tokyo.

Tại đây, ông có điều kiện tiếp xúc với nền y học hiện đại và những phương pháp nghiên cứu tiên tiến lúc bấy giờ.

Ông tập trung nghiên cứu về vi sinh vật và ký sinh trùng.

Trong thời gian ở Nhật, ông đã tìm ra một chủng nấm có khả năng sản xuất penicillin và công bố nhiều công trình khoa học có giá trị.

Những nghiên cứu này về sau trở thành nền tảng để ông phát triển việc sản xuất penicillin tại Việt Nam.

Không chọn cuộc sống thuận lợi ở nước ngoài

Sau Cách mạng Tháng Tám, Đặng Văn Ngữ có điều kiện tiếp tục cuộc sống nghiên cứu tại Nhật Bản.

Nhưng ông quyết định trở về nước.

Năm 1949, ông trở về Việt Nam tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp.

Đây là một lựa chọn không hề dễ dàng.

Một nhà khoa học đang có điều kiện nghiên cứu trong môi trường y học tiên tiến đã lựa chọn trở về một đất nước đang chiến tranh, nơi phòng thí nghiệm thiếu thốn và thuốc men khan hiếm.

Nhưng với Đặng Văn Ngữ, khoa học phải phục vụ nhân dân.

Những ống tre trong phòng thí nghiệm kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, thuốc men vô cùng thiếu thốn.

Đặc biệt, các loại thuốc kháng sinh dùng để điều trị nhiễm trùng cho thương binh rất khan hiếm.

Đặng Văn Ngữ đã cùng đồng nghiệp tìm cách sản xuất penicillin trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Phòng thí nghiệm không có những thiết bị hiện đại.

Nhiều dụng cụ phải tận dụng từ những vật liệu có sẵn.

Có những công đoạn phải sử dụng cả ống tre, ống nứa.

Nhưng bằng kiến thức và kinh nghiệm nghiên cứu, ông đã từng bước xây dựng được quy trình sản xuất penicillin phù hợp với điều kiện Việt Nam.

“Nước lọc penicillin” cứu thương binh

Những chế phẩm penicillin do Đặng Văn Ngữ và đồng nghiệp nghiên cứu, sản xuất được đưa đến các cơ sở điều trị.

Đối với thương binh thời ấy, nhiễm trùng vết thương có thể trở thành nguyên nhân tử vong nguy hiểm.

Sự xuất hiện của penicillin có ý nghĩa rất lớn.

Những liều thuốc được đưa ra tiền tuyến đã góp phần điều trị nhiễm khuẩn, cứu chữa nhiều thương binh và nhân dân trong kháng chiến.

Từ một thành tựu khoa học trong phòng thí nghiệm, penicillin trở thành một thứ vũ khí đặc biệt của nền y học kháng chiến.

Người đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng Việt Nam

Sau khi trở về nước, Đặng Văn Ngữ tiếp tục dành phần lớn cuộc đời cho nghiên cứu ký sinh trùng.

Ông trở thành một trong những nhà khoa học đầu ngành về lĩnh vực này ở Việt Nam.

Năm 1955, ông giữ chức Viện trưởng Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam, cơ quan nghiên cứu quan trọng trong công tác phòng chống các bệnh ký sinh trùng và sốt rét.

Ông không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Ông còn chú trọng đưa khoa học vào thực tế phòng bệnh.

Cuộc chiến chống sốt rét

Sốt rét từng là một trong những căn bệnh nguy hiểm đối với bộ đội và nhân dân.

Đặc biệt ở vùng rừng núi, bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và khả năng chiến đấu của bộ đội.

Đặng Văn Ngữ cùng các đồng nghiệp nghiên cứu nhiều biện pháp phòng chống sốt rét.

Những công trình của ông góp phần quan trọng vào việc kiểm soát bệnh sốt rét ở miền Bắc.

Ông hiểu rằng muốn chống lại một căn bệnh không thể chỉ chữa cho từng người bệnh.

Phải nghiên cứu nguyên nhân.

Phải hiểu ký sinh trùng.

Phải nghiên cứu vật chủ và môi trường truyền bệnh.

Và phải tìm ra phương pháp phòng bệnh hiệu quả.

Nhà khoa học đi cùng bộ đội

Điều đặc biệt ở Đặng Văn Ngữ là ông không muốn khoa học chỉ tồn tại trong phòng thí nghiệm.

Khi chiến tranh diễn ra, ông muốn trực tiếp đưa nghiên cứu đến nơi cần thiết nhất.

Vì vậy, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt, ông quyết định vào chiến trường.

Ông muốn nghiên cứu bệnh sốt rét ngay tại nơi bộ đội đang phải đối mặt với nó.

Đó là một quyết định thể hiện rõ quan niệm của ông: khoa học phải phục vụ thực tiễn chiến đấu và cuộc sống của nhân dân.

Đi vào Trường Sơn

Năm 1967, Đặng Văn Ngữ cùng một đoàn cán bộ khoa học vào chiến trường miền Tây Thừa Thiên để nghiên cứu và tìm cách phát triển vaccine phòng sốt rét.

Đoàn công tác phải vượt qua những tuyến đường chiến tranh vô cùng nguy hiểm.

Nhưng ông vẫn quyết tâm đi.

Ông hiểu rằng nếu muốn nghiên cứu một căn bệnh đang hoành hành trong chiến trường, các nhà khoa học phải trực tiếp đến nơi bệnh đang tồn tại.

Hy sinh giữa chiến trường

Ngày 1/4/1967, trong khi đang ở chiến trường miền Tây Thừa Thiên, nơi đoàn công tác chuẩn bị triển khai nghiên cứu vaccine phòng sốt rét, khu vực này bị máy bay Mỹ ném bom.

Đặng Văn Ngữ cùng một số cán bộ hy sinh.

Ông ra đi khi mới 56 tuổi, chỉ vài ngày trước sinh nhật lần thứ 57.

Điều đau xót là công trình nghiên cứu mà ông đang theo đuổi vẫn chưa kịp hoàn thành.

Nhưng chính việc ông có mặt tại chiến trường vào thời điểm ấy đã cho thấy sự tận hiến của một nhà khoa học.

Ông không đứng ngoài cuộc chiến.

Ông bước vào nơi nguy hiểm nhất để tìm cách bảo vệ sức khỏe của những người đang chiến đấu.

Một nhà khoa học không tách khỏi đất nước

Đặng Văn Ngữ từng có những năm tháng nghiên cứu ở Nhật Bản.

Ông từng có điều kiện làm việc trong môi trường khoa học tiên tiến.

Nhưng khi đất nước cần, ông trở về.

Khi kháng chiến thiếu thuốc, ông nghiên cứu thuốc.

Khi bộ đội mắc sốt rét, ông nghiên cứu sốt rét.

Khi chiến trường cần vaccine, ông đi vào chiến trường.

Con đường khoa học của ông vì thế luôn gắn với những nhu cầu thực tế của đất nước.

Người thầy của nhiều thế hệ y khoa

Đặng Văn Ngữ không chỉ là nhà nghiên cứu.

Ông còn là một người thầy.

Ông đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ và cán bộ nghiên cứu.

Những học trò của ông sau này tiếp tục phát triển ngành ký sinh trùng, sốt rét và y học dự phòng ở Việt Nam.

Một nhà khoa học có thể để lại công trình.

Nhưng một người thầy còn có thể để lại cả một thế hệ tiếp nối công trình ấy.

Một cuộc đời tận hiến cho khoa học

Nhìn lại cuộc đời Đặng Văn Ngữ, có thể thấy ông đã đi qua ba chặng đường lớn.

Từ một sinh viên y khoa ở Hà Nội.

Đến một nhà nghiên cứu tại Nhật Bản.

Rồi trở thành nhà khoa học phục vụ kháng chiến và xây dựng nền y học Việt Nam.

Mỗi chặng đường đều gắn với một lựa chọn.

Và lựa chọn xuyên suốt là đưa khoa học phục vụ con người.

Những danh hiệu cao quý

Với những đóng góp đặc biệt cho khoa học và đất nước, Đặng Văn Ngữ được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1967.

Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Những phần thưởng ấy ghi nhận một sự nghiệp khoa học có ảnh hưởng sâu rộng đối với nền y học Việt Nam.

Tên tuổi còn lại trong ngành y

Ngày nay, tên Đặng Văn Ngữ được đặt cho Trường Cao đẳng Y tế Đặng Văn Ngữ, thuộc Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương.

Tên ông cũng xuất hiện trên nhiều đường phố và cơ sở y tế, giáo dục ở Việt Nam.

Đó là cách thế hệ sau ghi nhớ một nhà khoa học đã dành cả cuộc đời cho y học.

Đặng Văn Ngữ – Giáo sư Penicillin

Đặng Văn Ngữ không phải người cầm súng ngoài chiến trường.

Vũ khí của ông là kính hiển vi, phòng thí nghiệm và tri thức y học.

Nhưng trong chiến tranh, những thứ ấy cũng có thể cứu người và góp phần vào thắng lợi.

Ông nghiên cứu penicillin khi đất nước thiếu thuốc.

Ông nghiên cứu ký sinh trùng khi bệnh tật đe dọa bộ đội.

Ông nghiên cứu sốt rét khi Trường Sơn trở thành chiến trường khốc liệt.

Và cuối cùng, ông hy sinh ngay trên con đường đưa khoa học đến với chiến trường.

Đặng Văn Ngữ – Giáo sư Penicillin vì thế là hình ảnh của một trí thức đã biến tri thức thành hành động.

Ông không chọn cuộc sống dễ dàng.

Ông cũng không coi khoa học là một thế giới tách biệt với vận mệnh dân tộc.

Đối với ông, khi đất nước cần, phòng thí nghiệm cũng có thể trở thành chiến trường.

Và người thầy thuốc cũng có thể trở thành người chiến sĩ trên mặt trận khoa học.

Ngày nay, mỗi khi nhắc đến Đặng Văn Ngữ, người ta không chỉ nhớ đến một bác sĩ giỏi hay một nhà khoa học đầu ngành.

Người ta còn nhớ đến một con người đã tận hiến cả cuộc đời cho khoa học, cho người bệnh và cho đất nước.

Ông mất ở tuổi 56.

Nhưng những gì ông để lại vẫn tiếp tục sống trong ngành y Việt Nam.

Từ những giọt penicillin được tạo ra trong điều kiện thiếu thốn của kháng chiến, đến những công trình nghiên cứu về sốt rét và ký sinh trùng, dấu ấn của Đặng Văn Ngữ vẫn hiện diện.

Một nhà khoa học có thể hy sinh, nhưng tri thức mà ông để lại thì tiếp tục cứu người.