Đặng Văn Ngữ – Giống nấm từ Nhật Bản và cuộc chiến sản xuất penicillin giữa chiến khu

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – chiến khu Việt Bắc, 1949–1954.
1. Một người trở về với hành trang rất khác thường

Cuối năm 1949, Đặng Văn Ngữ rời Nhật Bản trở về Việt Nam.

Ông đã có một sự nghiệp khoa học đáng kể.

Tại Nhật Bản, từ năm 1943 đến cuối năm 1948, ông học tập và nghiên cứu về nấm, vi trùng, lao, phong và ký sinh trùng. Năm 1945, sau khi nghiên cứu về penicillin, ông tìm được một giống nấm có khả năng sản xuất chất kháng sinh và lưu giữ một số giống để có thể sử dụng về sau.

Nếu ở lại Nhật Bản, ông có thể tiếp tục con đường nghiên cứu khoa học trong một môi trường có điều kiện tốt hơn rất nhiều.

Nhưng đất nước đang chiến tranh.

Những người lính ngoài mặt trận bị thương.

Thuốc kháng sinh vô cùng khan hiếm.

Và Đặng Văn Ngữ quyết định trở về.

Điều đáng nhớ là ông không trở về với những hành lý thông thường.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong bản tự thuật năm 1952, ông cho biết mình về nước tham gia kháng chiến với hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicilin.

Một người mang theo quần áo để sống.

Nhưng mang theo giống nấm để cứu người.

Chú thích ảnh: Ảnh chân dung tư liệu Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Ưu tiên ảnh từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, các cơ quan y tế và cơ quan báo chí có chú thích xác nhận.

2. Trước khi có “nước lọc penicillin”, đã có một thất bại

Đây là chi tiết rất quan trọng và không nên bỏ qua khi kể câu chuyện này.

Bởi nếu chỉ kể rằng Đặng Văn Ngữ mang giống nấm từ Nhật về rồi lập tức sản xuất được penicillin thì câu chuyện sẽ bị đơn giản hóa.

Trên đường về nước, ông đã rất cẩn thận bảo quản giống nấm.

Nhưng khi đến vùng kháng chiến, mở gói giống ra kiểm tra, ông phát hiện giống nấm đã bị nhiễm các loại nấm tạp và mất tác dụng.

Đó là một cú sốc lớn.

Bởi mục tiêu lớn nhất trong hành trình trở về của ông chính là sản xuất thuốc kháng sinh phục vụ kháng chiến.

Báo Nhân Dân dẫn lại hồi ức của Đặng Văn Ngữ về sự cố này: ông đã cố gắng bảo quản giống nấm trong điều kiện tốt nhất nhưng cuối cùng vẫn bị nhiễm nấm tạp.

Hãy thử hình dung.

Một nhà khoa học mang theo thứ mà ông tin có thể cứu được thương binh.

Rồi khi đến nơi cần nó nhất, ông phát hiện thứ quý giá ấy đã hỏng.

Không có phòng thí nghiệm hiện đại để mua lại.

Không có ngân hàng giống để lấy mẫu mới ngay lập tức.

Không có chuyến bay hay phòng thí nghiệm quốc tế để gửi mẫu đi.

Chỉ có rừng núi Việt Bắc.

Và những người bị thương đang chờ thuốc.

Đặng Văn Ngữ không dừng lại.

Ông bắt đầu tìm cách gây lại giống nấm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về phòng thí nghiệm và hoạt động nghiên cứu của Đặng Văn Ngữ trong kháng chiến. Các ảnh bối cảnh không được gán thành đúng khoảnh khắc xảy ra sự cố nhiễm nấm.

3. Hàng trăm lần cấy thử trong chiến khu

Sau khi phát hiện giống nấm bị nhiễm tạp, Đặng Văn Ngữ bắt tay vào việc tìm lại chủng có hoạt tính.

Công việc tưởng như rất đơn giản nếu nhìn từ phòng thí nghiệm hiện đại.

Nhưng trong chiến khu, nó là một cuộc vật lộn.

Ông phải cấy.

Thử.

Quan sát.

Loại bỏ.

Rồi lại cấy.

Các nguồn tư liệu dẫn hồi ký của ông cho biết ông đã thực hiện hàng trăm lần thử với nấm để tìm lại khả năng kháng khuẩn.

Đó là phần rất ít khi xuất hiện trong những câu chuyện về thành tựu khoa học.

Người ta thường kể:

“Đặng Văn Ngữ sản xuất thành công penicillin.”

Nhưng trước chữ “thành công” là vô số lần thất bại.

Một nhà khoa học trong phòng thí nghiệm hiện đại có thể thất bại rồi đặt mua hóa chất mới.

Đặng Văn Ngữ thì không có lựa chọn ấy.

Mỗi lần thất bại đồng nghĩa với việc phải tìm cách bắt đầu lại bằng những thứ đang có trong tay.

Và ông vẫn tiếp tục.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ trong phòng thí nghiệm và các dụng cụ nghiên cứu. Những hình ảnh không có chú thích thời gian cụ thể chỉ được sử dụng để minh họa hoạt động nghiên cứu.

4. Từ một giống nấm đến một thứ thuốc

Sau những thử nghiệm gian nan, chủng nấm có hoạt tính được gây lại.

Nhưng vẫn còn một vấn đề khác.

Làm thế nào sản xuất thuốc trong điều kiện chiến khu?

Đặng Văn Ngữ ban đầu hướng tới việc sản xuất penicillin ở dạng bột.

Nhưng điều kiện Việt Bắc không cho phép dễ dàng thực hiện một quy trình phức tạp như trong những cơ sở công nghiệp.

Và tại đây, một sự phối hợp quan trọng xuất hiện.

Giáo sư Tôn Thất Tùng góp ý rằng thay vì cố sản xuất penicillin kết tinh dạng bột, có thể nuôi nấm trong môi trường thích hợp để chất kháng sinh tiết ra trong dung dịch, sau đó lọc lấy phần nước có hoạt tính.

Đó chính là hướng đi dẫn tới “nước lọc penicillin”.

Các tư liệu về Tôn Thất Tùng và Đặng Văn Ngữ đều ghi nhận sự phối hợp này.

Đây là một khoảnh khắc rất đẹp của khoa học thời chiến.

Không phải một người làm tất cả.

Đặng Văn Ngữ có chuyên môn về nấm và kháng sinh.

Tôn Thất Tùng có kinh nghiệm ngoại khoa và hiểu rất rõ nhu cầu điều trị thương binh.

Hai người nhìn cùng một vấn đề từ hai góc độ.

Và tìm ra một cách phù hợp hơn với điều kiện chiến trường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Giáo sư Đặng Văn Ngữ và Giáo sư Tôn Thất Tùng. Việc hai ông phối hợp nghiên cứu, sản xuất kháng sinh trong kháng chiến được nhiều nguồn lịch sử y học ghi nhận.

5. Không có bàn thí nghiệm đúng nghĩa

Đây mới thực sự là cuộc chiến.

Đặng Văn Ngữ phải làm khoa học trong những điều kiện mà ngày nay khó có thể tưởng tượng.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, vào Tết Nguyên đán năm 1950, một ngôi chùa được sửa sang để làm phòng thí nghiệm nghiên cứu kháng sinh. Ông chỉ có hai thanh niên giúp việc, những người trước đó chưa từng làm quen với ống nghiệm hay giống nấm.

Không có đủ bàn.

Không có đầy đủ dụng cụ đo.

Không có những thiết bị mà một phòng thí nghiệm vi sinh hiện đại cần có.

Nhưng công việc vẫn phải tiến hành.

Một hồi ức của Đặng Văn Ngữ được Báo Nhân Dân dẫn lại cho thấy ông từng phải tận dụng những gì có thể có trong chiến khu: không có bàn thì kê mễ làm việc, thiếu cân chính xác thì phải tìm cách đo theo thể tích.

Đó không phải là cách làm khoa học lý tưởng.

Nhưng đó là cách làm khoa học trong một cuộc chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về phòng thí nghiệm và Trường Đại học Y khoa kháng chiến tại Việt Bắc. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận Đặng Văn Ngữ từng giảng dạy cho sinh viên trong phòng thí nghiệm ở Lang Quán, Tuyên Quang.

6. Dung dịch ngô và những chiếc ống nghiệm giữa rừng

Một trong những điều đặc biệt của câu chuyện là cách các nhà khoa học tận dụng nguyên liệu sẵn có.

Thay vì chờ những môi trường nuôi cấy được sản xuất công nghiệp, nhóm nghiên cứu tìm cách sử dụng dung dịch từ ngô làm môi trường để nuôi nấm.

Nấm phát triển.

Chất kháng sinh được tiết ra vào môi trường.

Sau đó dung dịch được lọc để thu phần nước có hoạt tính kháng sinh.

Đó là “nước lọc penicillin”.

Các tư liệu lịch sử y học ghi nhận phương pháp này phù hợp với điều kiện thiếu thốn của chiến khu và có thể triển khai phân tán tới các cơ sở phục vụ quân y.

Không cần một nhà máy khổng lồ.

Không cần chờ nguồn cung từ nước ngoài.

Điều quan trọng là phải có giống nấm, kiến thức và một quy trình có thể thực hiện trong điều kiện thực tế.

Đó chính là điều Đặng Văn Ngữ và đồng nghiệp đã cố gắng làm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ kiểm tra “nước lọc penicillin” và hoạt động sản xuất kháng sinh. Báo Nhân Dân hiện lưu hành ảnh có chú thích “Bác sĩ Đặng Văn Ngữ đang kiểm tra nước lọc penicillin trong kháng chiến chống Pháp”.

7. Vì sao phải là “nước lọc”?

Đây là một chi tiết kỹ thuật nhưng rất quan trọng để hiểu câu chuyện.

Đặng Văn Ngữ muốn tạo ra thuốc kháng sinh.

Nhưng điều kiện chiến khu không thuận lợi cho việc sản xuất penicillin tinh khiết với quy trình phức tạp.

Tôn Thất Tùng đề xuất tập trung vào dạng filtrat – nước lọc.

Ý tưởng rất thực tế:

Nuôi nấm trong môi trường thích hợp.

Để chất kháng sinh tiết vào dung dịch.

Sau đó lọc lấy phần dung dịch có hoạt tính.

Với điều kiện lúc ấy, cách này khả thi hơn so với việc cố gắng sản xuất thuốc ở dạng tinh thể/bột tinh khiết.

Điều quan trọng là nó hướng thẳng vào nhu cầu trước mắt:

điều trị vết thương nhiễm trùng cho thương binh.

Đây chính là điểm khiến công trình của Đặng Văn Ngữ mang tính thực tiễn rất cao.

Ông không nghiên cứu để chờ một ngày xa xôi nào đó.

Ông nghiên cứu vì người bị thương đang nằm ở các trạm quân y ngay lúc ấy.

8. Từ phòng thí nghiệm đến trạm quân y

Khi phương pháp sản xuất đã hình thành, công việc không thể dừng ở phòng thí nghiệm.

Thuốc phải đến được nơi có người cần.

Theo Báo Nhân Dân, việc sản xuất nước lọc penicillin được tổ chức theo hướng phân tán thành nhiều tổ, gắn với các đơn vị bộ đội, thay vì chỉ sản xuất tập trung tại một cơ sở. Các lớp hướng dẫn điều chế được tổ chức cho dược sĩ, bác sĩ, sinh viên y dược và dược tá.

Điều đó rất phù hợp với chiến tranh du kích.

Một cơ sở có thể bị đánh phá.

Nhưng nếu kiến thức đã được truyền cho nhiều tổ nhỏ, việc sản xuất có thể tiếp tục ở nhiều nơi.

Như vậy, Đặng Văn Ngữ không chỉ tạo ra một sản phẩm.

Ông còn góp phần tạo ra một cách tổ chức đưa khoa học đến gần chiến trường.

Kiến thức được truyền đi.

Giống nấm được nhân lên.

Các tổ sản xuất được hình thành.

Và nước lọc penicillin được đưa đến nơi thương binh đang điều trị.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về quân y và điều trị thương binh trong kháng chiến chống Pháp. Không gán các nhân vật trong ảnh là thành viên tổ sản xuất penicillin nếu nguồn ảnh không xác nhận.

9. Những thương binh là lý do cuối cùng của công trình

Đằng sau tất cả những ống nghiệm, giống nấm, dung dịch ngô và các phép thử là một hình ảnh rất cụ thể:

người thương binh.

Một người lính bị đạn.

Một vết thương hở.

Một ca phẫu thuật.

Và nguy cơ nhiễm trùng.

Trong điều kiện chiến tranh, nhiễm trùng có thể biến một vết thương thành mối đe dọa tính mạng.

Vì thế, thuốc kháng sinh có ý nghĩa đặc biệt.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận nước lọc penicillin được sản xuất từ giống nấm Đặng Văn Ngữ mang từ Nhật về, phục vụ kịp thời cho thương bệnh binh trên các chiến trường, đặc biệt trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Đây là nơi câu chuyện khoa học trở thành câu chuyện con người.

Bởi cuối cùng, mục đích của nghiên cứu không nằm trong ống nghiệm.

Nó nằm ở người đang nằm trên cáng cứu thương.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về công tác quân y và chăm sóc thương binh trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đây là ảnh bối cảnh lịch sử, không khẳng định Đặng Văn Ngữ có mặt trong từng ảnh.

10. Điện Biên Phủ và những chai thuốc từ chiến khu

Năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn quyết liệt.

Hàng nghìn thương binh cần được cứu chữa.

Công tác quân y phải đối mặt với một khối lượng thương binh rất lớn trong điều kiện chiến trường.

Và trong hệ thống ấy có những sản phẩm của phòng thí nghiệm Đặng Văn Ngữ.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận nước lọc penicillin được sản xuất trong chiến khu đã phục vụ thương bệnh binh, nhất là trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Điều đó khiến câu chuyện về một giống nấm mang từ Nhật Bản trở nên đặc biệt.

Nó đã đi một hành trình rất dài:

Nhật Bản → hành trình trở về Việt Nam → chiến khu Việt Bắc → phòng thí nghiệm đơn sơ → các tổ sản xuất → trạm quân y → thương binh ngoài mặt trận.

Một thứ rất nhỏ bé – một giống nấm – đã trở thành một mắt xích trong hệ thống cứu chữa thương binh của cả một cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ, nước lọc penicillin và công tác quân y Điện Biên Phủ. Nguồn Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận mối liên hệ giữa công trình penicillin của ông và việc phục vụ thương bệnh binh trong chiến dịch.

11. Đặng Văn Ngữ không làm việc một mình

Khi kể câu chuyện này, không nên biến nó thành câu chuyện về một “thiên tài đơn độc”.

Bởi thành công ấy là kết quả của một tập thể.

Có Tôn Thất Tùng góp ý về hướng sản xuất dạng nước lọc.

Có các cán bộ quân y hỗ trợ.

Có những người phụ tá học cách làm việc với ống nghiệm và giống nấm.

Có các dược sĩ, bác sĩ, sinh viên y dược được đào tạo để tiếp tục sản xuất.

Và có những người ở tuyến trước sử dụng sản phẩm để điều trị thương binh.

Những nguồn tư liệu lịch sử đều nhấn mạnh tính chất phối hợp ấy.

Đặng Văn Ngữ là người giữ vai trò trung tâm.

Nhưng đằng sau ông là cả một đội ngũ.

Một nền khoa học trong chiến tranh được xây dựng bằng kiến thức của những người trí thức và sức lao động của rất nhiều con người bình thường.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Đặng Văn Ngữ cùng đồng nghiệp, học trò và cán bộ y tế. Không xác định từng cá nhân nếu chú thích ảnh gốc không ghi rõ.

12. Một thành công khoa học được trả giá bằng vô số ngày tháng thiếu thốn

Điều đáng khâm phục nhất có lẽ không phải là việc Đặng Văn Ngữ biết cách làm penicillin.

Ông đã được đào tạo bài bản.

Ông từng làm việc trong những môi trường nghiên cứu tiên tiến.

Điều khó hơn là làm được điều đó ở Việt Nam trong chiến tranh.

Không có đủ thiết bị.

Không có đủ nguyên liệu.

Không có điều kiện vô trùng lý tưởng.

Không có nguồn cung ổn định.

Và luôn có nguy cơ chiến tranh phá hủy phòng thí nghiệm.

Nhưng ông không chờ đến khi mọi điều kiện hoàn hảo.

Ông bắt đầu từ những thứ có trong tay.

Theo lời hồi tưởng được Báo Nhân Dân dẫn lại, tinh thần của ông rất rõ:

không ngồi đợi có đầy đủ phương tiện mới nghiên cứu.

Đó chính là tinh thần của một nhà khoa học trong thời chiến.

Không phủ nhận những khó khăn.

Không tô hồng điều kiện.

Nhưng cũng không để sự thiếu thốn trở thành lý do để từ bỏ.

13. Một ống giống nhỏ và một lựa chọn lớn

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy giá trị của quyết định Đặng Văn Ngữ rời Nhật Bản trở về Việt Nam.

Ông đã mang theo một thứ mà lúc ấy có lẽ rất ít người xung quanh hiểu hết giá trị:

một giống nấm.

Nó không phải vũ khí.

Không phải vàng.

Không phải lương thực.

Nhìn bên ngoài, chỉ là một ống giống nhỏ.

Nhưng đối với người biết nó có thể làm được gì, nó có giá trị đặc biệt.

Và ông đã đem nó về với đất nước đang chiến tranh.

Ngay cả khi giống nấm bị nhiễm tạp và mất hoạt tính, ông vẫn không bỏ cuộc.

Ông tìm cách gây lại.

Rồi tìm cách sản xuất.

Rồi tìm cách đưa sản phẩm đến chiến trường.

Đó là cả một chuỗi lựa chọn.

Và ở mỗi bước, ông đều đặt câu hỏi:

Làm thế nào để phục vụ người bệnh tốt hơn?

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ và các hiện vật/dụng cụ liên quan đến nghiên cứu. Nếu không có ảnh định danh chính xác “ống giống” ông mang về, không sử dụng một ống nghiệm bất kỳ để chú thích thành hiện vật gốc.

14. Từ “Giáo sư Penicillin” đến người đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng

Sau kháng chiến chống Pháp, Đặng Văn Ngữ tiếp tục sự nghiệp khoa học.

Ông trở thành một trong những người đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng học và phòng chống sốt rét ở Việt Nam.

Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng.

Nhưng câu chuyện về penicillin vẫn là một trong những dấu ấn đặc biệt nhất của ông.

Bởi nó thể hiện đầy đủ con người Đặng Văn Ngữ:

Một nhà khoa học.

Một người thầy.

Một người yêu nước.

Và một người luôn muốn kiến thức của mình đi thẳng đến nơi con người cần nó nhất.

Sau này, ông lại vào chiến trường.

Và ngày 1/4/1967, ông hy sinh tại chiến trường Trị – Thiên khi đang nghiên cứu phòng chống sốt rét.

Nhưng đó là một câu chuyện khác.

Còn câu chuyện này bắt đầu từ một ống giống nấm nhỏ bé.

Và kết thúc bằng hàng loạt chai nước lọc penicillin đến với thương binh.

Lời kết – Một giống nấm nhỏ và một cuộc chiến giành lại sự sống

Có những câu chuyện thời chiến bắt đầu bằng tiếng súng.

Câu chuyện này bắt đầu bằng một ống giống nấm.

Cuối năm 1949, Đặng Văn Ngữ trở về Việt Nam.

Ông đã có thể tiếp tục cuộc đời của một nhà khoa học trong điều kiện thuận lợi hơn.

Nhưng ông chọn trở về.

Hành trang của ông chỉ có hai bộ quần áo và giống nấm Penicillium.

Đó không phải một hành động dễ dàng.

Bởi ông biết mình đang trở về một đất nước chiến tranh.

Nhưng ông cũng biết ngoài kia có những người đang cần thuốc.

Rồi ngay khi bắt tay vào công việc, ông gặp thất bại.

Giống nấm bị nhiễm tạp.

Hoạt tính mất đi.

Một nhà khoa học khác có thể chấp nhận rằng điều kiện không cho phép.

Nhưng Đặng Văn Ngữ không dừng lại.

Ông cấy lại.

Thử lại.

Tìm kiếm.

Và cuối cùng khôi phục được chủng có hoạt tính.

Sau đó lại xuất hiện một vấn đề mới:

sản xuất thế nào giữa chiến khu?

Không có nhà máy.

Không có đầy đủ thiết bị.

Không có điều kiện sản xuất penicillin tinh khiết như ở những trung tâm nghiên cứu lớn.

Và chính trong hoàn cảnh ấy, sự phối hợp giữa Đặng Văn Ngữ và Tôn Thất Tùng đã mở ra hướng sản xuất nước lọc penicillin.

Một dung dịch được tạo ra từ những thứ rất giản dị.

Nấm.

Dung dịch nuôi cấy.

Ngô.

Những dụng cụ thô sơ.

Nhưng phía sau những thứ giản dị ấy là kiến thức khoa học được tích lũy qua nhiều năm.

Và hơn hết là ý chí không chịu đầu hàng hoàn cảnh.

Có lẽ nếu đứng trong một phòng thí nghiệm hiện đại hôm nay, chúng ta sẽ thấy những điều kiện ấy quá thiếu thốn.

Nhưng chính vì thiếu thốn mà câu chuyện càng đáng nhớ.

Đặng Văn Ngữ không có điều kiện lý tưởng.

Ông có một mục tiêu rất rõ ràng:

Làm ra thuốc để cứu thương binh.

Và ông đã biến mục tiêu ấy thành công việc hàng ngày.

Từ phòng thí nghiệm, kiến thức được truyền cho những người khác.

Từ những tổ sản xuất, nước lọc penicillin được đưa ra các đơn vị.

Từ các đơn vị, thuốc đến với những người bị thương.

Và trong những chiến dịch lớn như Điện Biên Phủ, sản phẩm ấy góp phần phục vụ công tác điều trị thương bệnh binh.

Đó là cách một phát hiện khoa học trở thành một phần của lịch sử chiến tranh.

Không phải bằng một tiếng nổ.

Mà bằng những mạng người được giữ lại.

Ngày nay, khi chúng ta nhìn một lọ thuốc kháng sinh trong bệnh viện, nó có thể chỉ là một sản phẩm y tế.

Nhưng trong những năm kháng chiến, một nguồn thuốc kháng sinh có thể là sự khác biệt giữa:

một người lính sống và chết,

một người còn giữ được tay chân và một người phải chịu cắt cụt,

một thương binh có thể trở về gia đình và một người không bao giờ trở về.

Vì vậy, câu chuyện về Đặng Văn Ngữ không chỉ là câu chuyện của khoa học.

Đó là câu chuyện về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh đất nước.

Ông không đem kiến thức về để làm đẹp cho một lý lịch khoa học.

Ông đem nó vào chiến khu.

Đem nó vào phòng thí nghiệm tre nứa.

Đem nó đến với thương binh.

Và cuối cùng, ông tiếp tục đem khoa học vào chiến trường cho đến khi hy sinh.

Điều đáng biết ơn nhất ở Đặng Văn Ngữ có lẽ không phải chỉ là ông đã tìm được giống nấm.

Mà là ông đã không giữ kiến thức ấy cho riêng mình.

Ông truyền lại.

Ông đào tạo.

Ông tổ chức sản xuất.

Ông tìm cách để người khác có thể tiếp tục làm.

Đó là cách một nhà khoa học biến công trình cá nhân thành tài sản của cả một cuộc kháng chiến.

Một người có thể tìm ra một giống nấm.

Nhưng để giống nấm ấy trở thành thuốc, cần cả một tập thể.

Để thuốc đến với thương binh, cần cả một hệ thống.

Và để những con người ấy có thể tiếp tục làm việc, cần một đất nước đang chiến đấu để tồn tại.

Vì thế, khi nhớ đến Đặng Văn Ngữ, chúng ta không chỉ nhớ một “Giáo sư Penicillin”.

Hãy nhớ một người đã từ bỏ cuộc sống nghiên cứu thuận lợi ở nước ngoài để trở về với đồng bào.

Hãy nhớ người đã đứng trước một thất bại tưởng như không thể vượt qua và vẫn tiếp tục cấy từng ống nấm.

Hãy nhớ người làm khoa học trong một phòng thí nghiệm đơn sơ giữa Việt Bắc.

Và hãy nhớ những thương binh mà công trình của ông hướng tới.

Bởi phía sau mỗi công trình khoa học thời chiến là một câu hỏi rất giản dị:

Có thể cứu được thêm bao nhiêu người?

Đặng Văn Ngữ đã dành cuộc đời mình để trả lời câu hỏi ấy.

Và ông đã trả lời bằng hành động.

Bằng kiến thức.

Bằng sự kiên trì.

Bằng lòng yêu nước.

Và cuối cùng, bằng chính cuộc đời mình.

Một ống giống nấm từ Nhật Bản đã đi qua chiến tranh để trở thành những chai nước lọc penicillin ở chiến khu Việt Bắc.

Đó không chỉ là một câu chuyện về khoa học.

Đó là câu chuyện về một con người đã đem trí tuệ của mình đứng về phía sự sống.

Và vì thế, khi hôm nay chúng ta được sống trong hòa bình, được bước vào những bệnh viện có đầy đủ thuốc men và thiết bị, càng cần nhớ rằng đã có một thế hệ những người thầy thuốc, nhà khoa học phải làm việc trong những điều kiện khắc nghiệt nhất để giữ lại sự sống cho đồng đội và đồng bào.

Xin được biết ơn Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng, Liệt sĩ Đặng Văn Ngữ.

Xin được biết ơn những người đã cùng ông làm nên “nước lọc penicillin” giữa chiến khu.

Và xin được biết ơn những thương binh, những người lính đã chịu đựng đau đớn để đất nước có ngày hòa bình.

Bởi đôi khi, một cuộc chiến không chỉ được thắng bằng những trận đánh.

Nó còn được thắng bằng việc giữ một người lính sống sót để trở về.