ĐẶNG VĂN NGỮ – NGƯỜI ĐI TÌM SỰ SỐNG GIỮA VÙNG LỬA

Trong những câu chuyện về chiến tranh, người ta thường nhớ đến những người cầm súng ở ngoài mặt trận. Nhưng có một cuộc chiến khác diễn ra song song: cuộc chiến chống lại những căn bệnh có thể lấy đi sinh mạng của người lính trước cả khi họ gặp quân thù. Sốt rét, nhiễm trùng và những căn bệnh phát sinh trong điều kiện rừng núi từng là mối đe dọa rất lớn đối với bộ đội. Đứng trước vấn đề ấy có một người bác sĩ đã lựa chọn cách chiến đấu bằng kiến thức của mình: Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ.

Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910. Ông học Y khoa tại Trường Đại học Y - Dược Đông Dương và tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1937. Sau đó, ông được giữ lại làm phụ giảng rồi tiếp tục theo đuổi nghiên cứu ký sinh trùng. Năm 1943, ông sang Nhật Bản học tập và nghiên cứu. Trong những năm ở Nhật, ông nghiên cứu về nấm, vi sinh vật gây bệnh, bệnh lao, bệnh phong và các bệnh truyền nhiễm. Chính tại đây, ông tìm được một giống nấm có khả năng sản xuất penicillin, một phát hiện sau này trở thành vật liệu vô cùng quý khi ông trở về Việt Nam.

Điều đáng chú ý là khi đang có điều kiện tiếp tục nghiên cứu ở Nhật Bản, Đặng Văn Ngữ vẫn hướng về Việt Nam. Cuối năm 1949, ông quyết định trở về nước tham gia kháng chiến. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong hành trang trở về, ông mang theo hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicillin. Một nhà khoa học trở về quê hương với hành lý rất ít, nhưng thứ ông mang theo có thể trở thành một phương tiện cứu sống những người bị thương trên chiến trường.

Những năm đầu trở về nước, điều kiện nghiên cứu của Đặng Văn Ngữ gần như đối lập hoàn toàn với những phòng thí nghiệm hiện đại mà ông từng làm việc ở Nhật. Phòng thí nghiệm trong kháng chiến có thể chỉ là một căn nhà đơn sơ giữa núi rừng, dụng cụ thiếu thốn, hóa chất không đủ và những thiết bị cơ bản cũng phải tìm cách thay thế. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, ông bắt đầu nghiên cứu và sản xuất penicillin phục vụ thương binh.

Có những thứ tưởng như không thể dùng cho một công việc khoa học lại trở thành giải pháp trong điều kiện chiến tranh. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong quá trình sản xuất penicillin, nhóm nghiên cứu đã tận dụng những nguyên liệu sẵn có như nước thân cây ngô. Những dụng cụ đơn sơ được sử dụng để nuôi cấy nấm và điều chế thuốc. Kết quả là những mẻ penicillin đầu tiên được sản xuất trong điều kiện kháng chiến, phục vụ việc điều trị thương binh và bệnh nhân.

Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc ông tự mình làm ra thuốc. Đặng Văn Ngữ còn tổ chức hướng dẫn bác sĩ, dược sĩ, sinh viên và nhân viên y tế cách điều chế nước lọc penicillin để kỹ thuật này có thể được sử dụng ở nhiều nơi. Khi phương tiện giao thông, thiết bị và thuốc men đều thiếu thốn, việc có thể sản xuất thuốc ngay trong điều kiện địa phương giúp ngành quân y chủ động hơn trong việc chữa trị những vết thương nhiễm trùng. Những nghiên cứu ấy đặc biệt có ý nghĩa trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp, trong đó có Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Sau năm 1954, khi đất nước tạm thời chia cắt, Đặng Văn Ngữ tiếp tục dành phần lớn thời gian cho một vấn đề khác: bệnh sốt rét. Ông nghiên cứu căn bệnh này trong nhiều năm, khảo sát từ Việt Bắc, Tây Bắc đến Quảng Bình và Vĩnh Linh. Năm 1955, ông trở thành người sáng lập và là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam.

Nhưng với Đặng Văn Ngữ, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chưa phải là điểm cuối. Khi chiến tranh chống Mỹ ngày càng ác liệt, ông nhận thấy sốt rét tiếp tục là một vấn đề lớn đối với bộ đội hoạt động ở những vùng rừng núi. Từ năm 1965, ông bắt đầu hướng mạnh nghiên cứu về vaccine phòng sốt rét phục vụ chiến trường miền Nam. Ông không chỉ giao nhiệm vụ cho người khác mà trực tiếp tổ chức các đoàn công tác đi vào vùng chiến sự.

Đầu năm 1967, Đặng Văn Ngữ dẫn một đoàn cán bộ của Viện Sốt rét vượt Trường Sơn vào chiến trường. Mục tiêu của đoàn là xây dựng một cơ sở nghiên cứu ngay tại nơi bộ đội đang chiến đấu, theo dõi bệnh sốt rét và nghiên cứu vaccine ngay trong điều kiện thực tế. Tháng 2/1967, đoàn công tác gồm 13 người rời Hà Nội. Sau khoảng một tháng hành quân, họ đến khu vực chiến trường Trị - Thiên và bắt đầu dựng lán, tổ chức nghiên cứu.

Đó là một lựa chọn rất đặc biệt. Đặng Văn Ngữ khi ấy đã là một giáo sư, bác sĩ có uy tín và hoàn toàn có thể tiếp tục công việc nghiên cứu ở hậu phương. Nhưng ông chọn đi vào nơi chiến tranh đang diễn ra để nghiên cứu thứ mà người lính ở đó đang cần. Phòng thí nghiệm lần này không còn là một cơ sở nghiên cứu ở thành phố hay một căn phòng trong chiến khu. Nó nằm giữa rừng Trường Sơn, nơi bom đạn có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Ngày 1/4/1967, khi công việc nghiên cứu còn đang tiếp tục, máy bay Mỹ ném bom xuống khu vực đoàn công tác. Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn hy sinh. Ông ra đi ở tuổi 57, khi công trình nghiên cứu vaccine phòng sốt rét vẫn còn dang dở.

Cái chết của Đặng Văn Ngữ cho thấy một điều rất khác về những người làm khoa học trong chiến tranh. Ông không đứng ngoài cuộc chiến để nghiên cứu về chiến tranh. Ông đưa chính công việc nghiên cứu của mình vào nơi cuộc chiến diễn ra. Khi bộ đội cần thuốc, ông tìm cách sản xuất thuốc. Khi sốt rét trở thành mối đe dọa, ông đi tìm cách phòng bệnh. Và khi cần nghiên cứu ngay tại chiến trường, ông cùng đồng đội mang phòng thí nghiệm vào rừng.

Sau khi hy sinh, những đóng góp của Đặng Văn Ngữ tiếp tục được ghi nhận. Ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng và Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố và cơ sở y tế. Nhưng có lẽ cách dễ hiểu nhất để nhớ về ông không nằm ở những danh hiệu ấy. Đó là hình ảnh một người bác sĩ đã mang những kiến thức của mình đến nơi có những người đang cần được cứu chữa nhất.

Trong chiến tranh, có người cầm súng để bảo vệ đồng đội. Có người mở đường để đoàn xe đi qua. Cũng có người đứng bên chiếc kính hiển vi, giữa núi rừng, tìm cách giữ lại sự sống cho những người đang ở phía trước. Đặng Văn Ngữ thuộc về những con người như thế. Ông không trực tiếp cầm súng, nhưng cuộc đời ông vẫn đi xuyên qua những năm tháng hoa lửa, bằng một cách rất riêng: dùng khoa học để cứu người giữa chiến tranh.