Đặng Văn Ngữ, người đi tìm thuốc giữa những cánh rừng có sốt rét

Đầu năm 1967, bác sĩ Đặng Văn Ngữ lên đường vào chiến trường miền Nam. Ông đã có nhiều năm giảng dạy, nghiên cứu và xây dựng ngành ký sinh trùng học ở miền Bắc. Nhưng ở những nơi bộ đội đang chiến đấu, sốt rét vẫn khiến nhiều người ngã bệnh, làm suy kiệt những cơ thể vốn đã phải chịu đựng thiếu thốn và hành quân dài ngày.

Ông đi để nghiên cứu căn bệnh ấy ngay tại chiến trường.

Chuyến đi không có ngày trở về.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, Đặng Văn Ngữ hy sinh trong một trận bom ở chiến trường Trị Thiên, chỉ ba ngày trước sinh nhật lần thứ 57. Những công việc ông theo đuổi vẫn còn dang dở.

Muốn hiểu vì sao một người thầy thuốc lại có mặt ở nơi ấy, cần trở lại với chặng đường ông đã đi từ nhiều năm trước.

Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4 tháng 4 năm 1910 tại An Cựu, Huế, trong một gia đình có đông anh chị em. Quê hương và nơi sinh của ông được các tiểu sử ghi theo địa danh An Cựu, vùng đất gắn với những năm tháng đầu đời. Sau thời gian học tập ở quê nhà, ông ra Hà Nội theo học ngành y, tốt nghiệp bác sĩ năm 1937 tại Trường Đại học Y Dược Đông Dương.

Ông chọn nghiên cứu ký sinh trùng, một lĩnh vực gắn chặt với những căn bệnh phổ biến trong đời sống người dân.

Công việc ấy đòi hỏi người làm khoa học phải kiên nhẫn với những thứ rất nhỏ: mẫu bệnh phẩm, tiêu bản, những biến đổi chỉ có thể nhận ra qua quan sát và thí nghiệm. Kết quả không đến ngay, cũng không phải lúc nào thành công cũng được nhiều người biết đến. Nhưng phía sau mỗi phát hiện có thể là cơ hội chữa bệnh cho rất nhiều người.

Năm 1943, Đặng Văn Ngữ sang Nhật Bản nghiên cứu. Trong những năm ở xa đất nước, ông tiếp tục học hỏi về vi sinh vật, nấm và kháng sinh.

Đến năm 1949, ông trở về Việt Nam, tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Hành trang đáng quý của chuyến trở về ấy có những giống nấm phục vụ nghiên cứu sản xuất kháng sinh. Giữa hoàn cảnh thuốc men khan hiếm, đó không chỉ là vật liệu của một phòng thí nghiệm. Chúng mang theo khả năng cứu chữa những vết thương đang bị nhiễm trùng, giúp người bệnh có thêm hy vọng sống.

Ở chiến khu, điều kiện làm việc khác xa những cơ sở nghiên cứu mà ông từng tiếp xúc. Dụng cụ thiếu, nguyên liệu thiếu, việc vận chuyển khó khăn. Người làm khoa học phải tìm cách thích nghi với những gì có trong tay.

Đặng Văn Ngữ cùng cộng sự nghiên cứu nuôi cấy nấm để tạo ra nước lọc penicillin, sử dụng trong điều trị vết thương nhiễm trùng.

Cần hiểu đúng rằng đó không phải thứ thuốc kháng sinh tinh chế, đóng lọ như chúng ta quen thấy ngày nay. Đó là một giải pháp được nghiên cứu và ứng dụng trong hoàn cảnh kháng chiến, khi nguồn thuốc vô cùng hạn chế.

Nhìn từ một bệnh viện đầy đủ thuốc men hôm nay, khó hình dung hết ý nghĩa của công việc ấy.

Một vết thương không chỉ nguy hiểm ở lúc đạn xuyên qua cơ thể. Những ngày sau đó, nhiễm trùng có thể tiếp tục đe dọa tính mạng người bị thương. Bác sĩ cứu được người qua một cuộc mổ chưa có nghĩa là đã đưa họ qua hết hiểm nghèo.

Bởi vậy, công trình của Đặng Văn Ngữ gắn với một nhu cầu rất cụ thể: làm sao để thương binh có thuốc điều trị, trong khi không thể chờ những điều kiện tốt hơn.

Ông vẫn giảng dạy, đào tạo cán bộ y tế trong những năm tháng ấy. Người học rồi sẽ đến những đơn vị, bệnh xá khác; kiến thức từ một nơi có thể theo họ đi xa hơn.

Một người bác sĩ chỉ có thể trực tiếp chữa trị cho một số người. Nhưng khi đào tạo thêm những người biết chữa bệnh, công việc của ông được tiếp nối ở nhiều nơi mình chưa từng đặt chân đến.

Sau năm 1954, Đặng Văn Ngữ tiếp tục công tác ở miền Bắc. Năm 1957, ông trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng.

Từ đây, việc nghiên cứu và phòng chống sốt rét trở thành một phần đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp của ông.

Sốt rét không phải căn bệnh chỉ xuất hiện trong những bản báo cáo. Nó đi vào đời sống bằng những cơn rét run, những đợt sốt, sự suy kiệt và cả những cái chết. Ở vùng rừng núi, căn bệnh ấy đe dọa người dân và bộ đội, gây thêm khó khăn cho cuộc sống vốn đã nhiều thiếu thốn.

Muốn phòng chống hiệu quả, phải tìm hiểu ký sinh trùng, muỗi truyền bệnh và điều kiện lây truyền. Những chuyến điều tra thực địa vì thế là phần không thể thiếu của công việc.

Đặng Văn Ngữ không chỉ làm việc trong phòng nghiên cứu. Ông cùng đồng nghiệp đến những vùng có bệnh, gắn các câu hỏi khoa học với thực tế cần giải quyết.

Đầu năm 1967, ông cùng đoàn cán bộ vào chiến trường, tiếp tục nghiên cứu sốt rét, trong đó có hướng nghiên cứu miễn dịch nhằm tìm biện pháp phòng bệnh.

Đó là công việc còn đang được khảo sát, thử nghiệm, không phải một thành tựu đã hoàn tất. Cuộc đời ông dừng lại khi những câu hỏi nghiên cứu vẫn chưa có đủ lời giải.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, bác sĩ Đặng Văn Ngữ hy sinh tại chiến trường Trị Thiên trong một trận bom Mỹ.

Ông chưa đến sinh nhật thứ 57.

Trong những câu chuyện về người hy sinh, tuổi trẻ thường khiến chúng ta xót xa. Nhưng một người ở tuổi gần sáu mươi cũng còn biết bao điều chưa kịp làm: những học trò cần hướng dẫn, những công trình cần tiếp tục, những lần trở về bên gia đình.

Với Đặng Văn Ngữ, sự mất mát còn là khoảng trống của một người thầy có thể truyền lại nhiều kinh nghiệm, một nhà khoa học đang theo đuổi vấn đề cấp thiết của chiến trường.

Ông là cha của đạo diễn Đặng Nhật Minh. Phía sau tên tuổi người bác sĩ trong lịch sử y học vẫn là một người cha trong ký ức gia đình. Cách nhìn ấy giúp ta nhớ rằng sự hy sinh không chỉ được tính bằng tổn thất của một cơ quan hay một ngành nghề. Nó còn để lại chỗ trống trong một mái nhà.

Năm 1996, Đặng Văn Ngữ được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Năm 1997, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Những phần thưởng ghi nhận một đời cống hiến. Nhưng có lẽ, cách gần gũi nhất để hiểu ông vẫn là nhìn lại hai việc đã theo ông qua những năm chiến tranh: tìm thuốc chữa những vết thương nhiễm trùng và tìm cách ngăn những cơn sốt rét.

Đó là những công việc hướng về người đang đau đớn, đang cần được cứu chữa.

Kể về Đặng Văn Ngữ, vì thế, không chỉ là kể chuyện một nhà khoa học hy sinh giữa chiến trường. Còn là câu chuyện về giá trị của tri thức khi được đem đến đúng nơi con người cần nó nhất.

Ông không trở về từ chuyến đi năm ấy. Nhưng những người thầy thuốc được ông đào tạo, những công trình và phương pháp ông để lại đã tiếp tục công việc cứu người.