Đặng Văn Ngữ – Người tiên phong giữa thời chiến

Có những người lựa chọn cuộc sống bình yên, nhưng cũng có những người sẵn sàng bước vào nơi khó khăn nhất để hoàn thành trách nhiệm của mình. Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một người như thế. Ông từng có cơ hội học tập và làm việc trong môi trường khoa học hiện đại ở nước ngoài, nhưng cuối cùng lại trở về Việt Nam, đem kiến thức của mình phục vụ nhân dân. Đó chính là nét đẹp nổi bật trong cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 ở An Cựu, thành phố Huế. Gia đình ông thuộc tầng lớp nhà Nho và sống bằng nghề buôn bán nhỏ. Ông trải qua những năm học đầu tiên ở Vinh, sau đó học trung học tại Huế. Khi ra Hà Nội, ông tiếp tục chứng minh khả năng của mình bằng việc đỗ cả tú tài bản xứ và tú tài Pháp vào năm 1930. Thành tích ấy giúp ông có học bổng theo học Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương. Năm 1937, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa và được giữ lại trường làm phụ giảng.

Sau đó, ông nhanh chóng trở thành một nhà nghiên cứu có năng lực. Năm 1942, ông giữ chức Trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng và giảng dạy Sinh học Ban Dược. Ông đã công bố 19 công trình nghiên cứu có giá trị. Năm 1943, ông sang Nhật Bản để tiếp tục học tập. Tại đây, ông nghiên cứu về nhiều loại nấm, bệnh lao, bệnh phong và vi trùng đường ruột. Trong giai đoạn 1947–1948, ông tìm được giống nấm sản xuất penicillin. Thành quả ấy là minh chứng cho sự say mê và khả năng nghiên cứu của ông.

Trong thời gian ở Nhật, ông nhận được sự quan tâm của nhiều phía bởi năng lực chuyên môn. Tuy nhiên, ông không quên nguồn gốc của mình. Ông luôn mong muốn trở về để làm việc cho Việt Nam. Năm 1949, ông thực hiện mong muốn ấy và tham gia kháng chiến. Tại Việt Bắc, ông cùng các cộng sự phải làm việc trong một phòng thí nghiệm hết sức đơn sơ. Dù thiếu thốn, họ vẫn nghiên cứu thành công thuốc kháng sinh và nước lọc penicillin. Những sản phẩm ấy đã được đưa vào điều trị cho thương bệnh binh, góp phần phục vụ chiến trường trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Sau khi hòa bình lập lại, Đặng Văn Ngữ hướng sự chú ý vào bệnh sốt rét, một căn bệnh gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe nhân dân và bộ đội. Ông đi khảo sát nhiều vùng, nghiên cứu tình hình thực tế và xây dựng kế hoạch phòng chống. Ông góp phần xây dựng ngành Ký sinh trùng Việt Nam và đào tạo đội ngũ cán bộ. Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng. Từ năm 1965, ông đưa đội nghiên cứu vào Vĩnh Linh để nghiên cứu vaccine sốt rét. Dù chiến trường đầy nguy hiểm, ông vẫn trực tiếp làm việc cùng đồng nghiệp và đạt được những kết quả quan trọng.

Ngày 1/4/1967, Giáo sư Đặng Văn Ngữ hy sinh tại Khu V trong khi làm nhiệm vụ. Ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Liệt sĩ và Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996. Cuộc đời ông cho chúng ta thấy rằng lòng yêu nước không chỉ nằm ở lời nói mà phải được thể hiện bằng những việc làm cụ thể. Đặng Văn Ngữ đã lựa chọn trở về, lựa chọn gian khổ và lựa chọn cống hiến. Chính những lựa chọn ấy đã làm nên giá trị đặc biệt của cuộc đời ông và khiến tên tuổi ông còn được nhớ mãi.