Đặng Văn Ngữ: Người trí thức dấn thân và giấc mơ kháng sinh Việt
Trong lịch sử y học và kháng chiến Việt Nam, Giáo sư Đặng Văn Ngữ là một biểu tượng của trí tuệ lỗi lạc hòa quyện cùng lòng yêu nước nồng nàn. Câu chuyện của ông không chỉ là về những công trình khoa học, mà là hành trình của một trí thức lớn từ bỏ danh vọng nơi đất khách để trở về với bưng biền, dùng kiến thức làm vũ khí bảo vệ sự sống cho chiến sĩ và nhân dân.
Hành trình của ông bắt đầu từ những năm tháng tuổi trẻ rực rỡ tại Nhật Bản. Năm 1943, khi đang là một bác sĩ trẻ đầy triển vọng tại Trường đại học Y khoa Tokyo, Đặng Văn Ngữ đã thực hiện những nghiên cứu tiên phong về nấm kháng sinh. Tại đây, ông là người đầu tiên tìm ra giống nấm sản sinh ra Penicillin – một loại "thuốc tiên" vào thời điểm bấy giờ có khả năng cứu sống hàng triệu người khỏi nhiễm trùng. Tuy nhiên, giữa lúc sự nghiệp đang rạng rỡ, tiếng gọi từ quê hương Việt Nam đang rầm rộ phong trào Cách mạng Tháng Tám đã khiến ông không thể ngồi yên.
Năm 1949, vượt qua muôn vàn khó khăn của vòng vây kẻ thù và những chuyến hành trình xuyên quốc gia đầy nguy hiểm, Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ cuộc sống tiện nghi tại Nhật để trở về chiến khu Việt Bắc. Ngày ông đặt chân lên mảnh đất quê hương, trong hành trang không có vàng bạc, chỉ có những chủng nấm quý giá được ông nuôi dưỡng cẩn thận trong những ống nghiệm. Giữa rừng sâu thiếu thốn đủ đường, từ máy móc đến hóa chất, đầu năm 1950, ông đã bắt tay vào xây dựng phòng thí nghiệm vi trùng học đầu tiên của quân đội. Tại đây, ông đã chế tạo thành công nước lọc Penicillin – một loại kháng sinh thô nhưng vô cùng hiệu quả để điều trị vết thương cho thương binh ngay tại mặt trận trong chiến dịch Biên giới 1950.
Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc, năm 1955, ông trở thành người đặt nền móng cho ngành Ký sinh trùng Việt Nam, đồng thời là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương. Thế nhưng, trái tim người thầy thuốc chưa bao giờ thôi đau đáu về miền Nam đang bị chia cắt. Năm 1967, dù đã ở tuổi 57 và là một nhà khoa học đầu ngành, Giáo sư Đặng Văn Ngữ vẫn kiên quyết xin vào chiến trường Trị - Thiên để nghiên cứu về bệnh sốt rét ác tính – "kẻ thù" đang tàn phá sức chiến đấu của bộ đội ta hơn cả bom đạn.
Ngày 1/4/1967, trong một đợt rải thảm bom B-52 của đế quốc Mỹ tại vùng núi rừng Thừa Thiên, Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất mẹ khi đang mải mê với những nghiên cứu ngay sát trận địa. Ông hy sinh khi trên tay vẫn còn cầm cuốn sổ tay ghi chép những số liệu về ký sinh trùng sốt rét. Cuộc đời ông là một bản anh hùng ca về sự dấn thân vô điều kiện của trí thức Việt Nam. Ông không chỉ để lại những chủng nấm kháng sinh, mà còn để lại một bài học lớn về y đức và lòng yêu nước, rằng khoa học chân chính là khoa học phục vụ cho sự sống của dân tộc mình.
