Đặng Văn Ngữ-Người trí thức tận hiến và biểu tượng bất tử của nền y học Việt Nam

Trong dòng chảy lịch sử hào hùng của dân tộc, có những người anh hùng ra trận với súng đạn trên tay, nhưng cũng có những người chiến sĩ bước vào cuộc chiến bằng trí tuệ, bằng kính hiển vi và ống nghiệm. Họ thầm lặng dấn thân, lấy y đức làm vũ khí để cứu sống hàng vạn đồng bào. Người thầy, vị giáo sư, bác sĩ anh hùng Đặng Văn Ngữ chính là một tượng đài rực rỡ như thế. Cả cuộc đời ông là một bản anh hùng ca bất tận về tinh thần yêu nước sắt son, sự hy sinh thầm lặng và lòng tận hiến tuyệt đối cho nền khoa học nước nhà.

Giáo sư Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4-4-1910 tại làng An Cựu, thành phố Huế, trong một gia đình nhà Nho nghèo. Với tư chất thông minh xuất chúng và ý chí ham học, ông đã nhận được học bổng trường Y - Dược thuộc Đại học Đông Dương tại Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp xuất sắc năm 1937, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm trợ lý cho hiệu trưởng người Pháp, khẳng định tài năng thiên bẩm trong lĩnh vực ký sinh trùng học. Năm 1943, ông sang tu nghiệp tại Nhật Bản. Tại đây, ông đã đạt được những thành tựu khoa học vang dội quốc tế và tìm ra giống nấm sản xuất penicillin – loại kháng sinh quý giá nhất thời bấy giờ. Đối với một nhà khoa học, một tương lai rạng ngời với vinh hoa phú quý và các điều kiện nghiên cứu "trong mơ" tại nước bạn đang mở rộng trước mắt ông.Thế nhưng, khi nghe tin quê hương đang chìm trong khói lửa của cuộc kháng chiến chống Pháp, lòng người trí thức ấy lại không một phút yên lòng. Cuối năm 1949, ông quyết định từ bỏ tất cả danh vọng ở nước ngoài để trở về nước. Hành trang quý giá nhất mà ông mang theo không phải là tiền bạc, mà là chủng nấm penicillin bọc kỹ trong người. Giữa chiến khu Việt Bắc gian khổ, thiếu thốn đủ đường, Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã biến những gian lán tre nứa thành phòng thí nghiệm. Bằng sự sáng tạo phi thường, ông đã nghiên cứu sản xuất thành công "nước lọc penicillin" từ chủng nấm mang về. Thứ thứ thuốc kháng sinh thần kỳ được điều chế giữa đại ngàn ấy đã giúp cứu sống hàng vạn thương bệnh binh, giữ lại xương máu cho hơn 80% chiến sĩ khỏi nguy cơ bị cưa cắt chân tay, tạo nên một kỳ tích y học trong lịch sử chiến tranh.

Hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông dốc hết tâm huyết sáng lập và làm Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam. Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn khốc liệt nhất, căn bệnh sốt rét ác tính đang là "kẻ thù vô hình" tàn phá sức chiến đấu của quân đội ta dọc theo dãy Trường Sơn. Ở tuổi 57, độ tuổi đáng lẽ được nghỉ ngơi, vị viện trưởng tóc đã bạc hoa râm ấy vẫn kiên quyết khoác ba lô, đi bộ dọc đường mòn Trường Sơn để vào tận chiến trường Trị Thiên - Huế đánh sốt rét. Ông lội ruộng, vào từng hang sâu, tự tay lấy mẫu máu, nghiên cứu vắc-xin chống sốt rét tại chỗ để bảo vệ sinh mạng cho những người lính thanh niên.

Và rồi, bi kịch đau thương đã xảy đến vào ngày 1-4-1967. Trong một trận bom B-52 rải thảm tàn khốc của đế quốc Mỹ tại vùng rừng núi Phong Điền (Thừa Thiên Huế), Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã anh dũng hy sinh ngay trên bàn làm việc, bên cạnh những chiếc ống nghiệm và kính hiển vi còn dang dở. Ông ngã xuống ngay trên mảnh đất quê hương mình, khép lại cuộc đời của một nhà khoa học chân chính chưa một ngày ngơi nghỉ vì nhân dân. Do tính chất bí mật của chiến trường, phải mất gần 20 năm sau, hài cốt của ông mới được tìm thấy và đưa về quy tập.

Ghi nhận những đóng góp vĩ đại của ông, Đảng và Nhà nước đã truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lao động, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt một. Câu chuyện về cuộc đời Giáo sư Đặng Văn Ngữ không chỉ là một trang sử y học rực rỡ, mà còn là bài học sâu sắc về nhân cách sống, về lý tưởng dấn thân của người trí thức. Tên ông đã được trân trọng đặt cho nhiều tuyến phố, ngôi trường trên khắp cả nước, mãi mãi là ngọn đuốc sáng soi đường cho thế hệ thầy thuốc và tuổi trẻ Việt Nam hôm nay học tập, cống hiến vì một đất nước giàu mạnh, văn minh.