Đặng Văn Ngữ – Nhà khoa học mang penicillin vào kháng chiến và ngã xuống giữa chiến trường Trị – Thiên

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – từ Việt Bắc đến chiến trường Trị – Thiên, 1949–1967.
1. Người thầy thuốc Huế chọn con đường nghiên cứu

Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại An Cựu, Huế, trong một gia đình nhà nho nghèo.

Năm 1930, ông đỗ tú tài trong nước và tú tài Pháp, sau đó theo học Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương.

Nhưng điều khiến Đặng Văn Ngữ trở nên đặc biệt không chỉ là khả năng học tập.

Ông say mê nghiên cứu.

Năm 1942, ông trở thành trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng và giảng viên sinh học ban Dược.

Trong những năm làm việc tại Nhật Bản từ 1943 đến 1948, ông tiếp tục nghiên cứu và tìm được giống nấm có khả năng sản xuất penicillin.

Đó là một phát hiện khoa học.

Nhưng lịch sử Việt Nam lúc ấy đang bước vào một cuộc chiến.

Và kiến thức mà Đặng Văn Ngữ tích lũy được sẽ sớm rời khỏi phòng thí nghiệm để đi vào chiến khu.

Chú thích ảnh: Ảnh chân dung và tư liệu về Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Ưu tiên ảnh từ các cơ quan y tế, bảo tàng và báo chí có xác nhận danh tính.

2. Trở về từ Nhật Bản

Năm 1949, theo tiếng gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đặng Văn Ngữ trở về nước.

Ông không trở về để xây dựng một phòng thí nghiệm đầy đủ tiện nghi.

Ông trở về để nghiên cứu phục vụ kháng chiến.

Đây là một lựa chọn rất đáng chú ý.

Bởi ông đã có một môi trường nghiên cứu thuận lợi ở Nhật Bản.

Nhưng đất nước đang chiến tranh.

Những người lính đang bị thương.

Những vết thương nếu nhiễm trùng có thể dẫn tới tử vong.

Và Việt Nam khi ấy thiếu thốn nghiêm trọng thuốc men, đặc biệt là thuốc kháng sinh.

Đặng Văn Ngữ mang theo thứ quý giá nhất mà một nhà khoa học có thể mang về:

kiến thức.

Và cùng với kiến thức ấy là giống nấm mà ông đã nghiên cứu để có thể sản xuất penicillin.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa hoạt động nghiên cứu y tế trong kháng chiến chống Pháp. Không gán nhân vật trong ảnh là Đặng Văn Ngữ nếu chú thích gốc không xác nhận.

3. Phòng thí nghiệm giữa chiến khu

Hãy thử hình dung hoàn cảnh của một nhà khoa học lúc đó.

Không có những phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có hệ thống cung ứng hóa chất ổn định.

Không có thiết bị bảo quản và nuôi cấy như các viện nghiên cứu ngày nay.

Nhưng yêu cầu đặt ra lại rất cụ thể:

phải tạo ra thuốc để cứu thương binh.

Từ giống nấm mang về từ Nhật Bản, Đặng Văn Ngữ nghiên cứu sản xuất nước lọc penicillin.

Đây là một thành tựu đặc biệt của nền y tế kháng chiến.

Theo Bộ Y tế, penicillin sản xuất trong nước đã giúp điều trị thương binh, giảm nguy cơ tử vong vì nhiễm trùng vết thương và hạn chế những trường hợp phải cắt cụt chi do nhiễm trùng.

Một nhà khoa học lúc ấy không chỉ nghiên cứu để công bố một công trình.

Ông nghiên cứu vì phía trước mình là những người lính đang cần thuốc.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về nghiên cứu, sản xuất thuốc trong thời kỳ kháng chiến. Câu chuyện về giống nấm và nước lọc penicillin được xác nhận bởi Bộ Y tế và Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

4. Một thứ thuốc có thể giữ lại một cánh tay, một đôi chân

Trong chiến tranh, một vết thương không chỉ nguy hiểm vì viên đạn.

Điều đáng sợ còn nằm sau đó.

Nhiễm trùng.

Một vết thương tưởng như có thể chữa được có thể trở nên nghiêm trọng nếu không có thuốc chống nhiễm khuẩn.

Penicillin vì thế có ý nghĩa đặc biệt.

Nó không phải một thứ thuốc xa xỉ.

Nó có thể quyết định một thương binh sống hay chết.

Có thể quyết định một người còn giữ được tay chân hay phải chịu cắt cụt vì nhiễm trùng.

Công trình của Đặng Văn Ngữ vì thế không chỉ là một thành tựu khoa học.

Nó trực tiếp gắn với sự sống của thương binh.

Đó cũng là điểm rất đẹp trong câu chuyện của ông:

khoa học không đứng ngoài cuộc chiến.

Khoa học trở thành một phần của cuộc chiến giành lại sự sống.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa công tác quân y và điều trị thương binh trong kháng chiến chống Pháp. Không xác nhận Đặng Văn Ngữ xuất hiện trong các ảnh nếu nguồn không ghi rõ.

5. Người thầy thuốc không chỉ chống nhiễm trùng

Sau năm 1954, Đặng Văn Ngữ tiếp tục xây dựng ngành ký sinh trùng Việt Nam.

Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong chương trình tiêu diệt bệnh sốt rét ở miền Bắc.

Đây là một cuộc chiến khác.

Không có tiếng súng.

Không có chiến hào.

Nhưng sốt rét có thể làm một đơn vị mất sức chiến đấu.

Đặc biệt tại những vùng rừng núi, nơi bộ đội phải sống và hành quân trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt.

Đặng Văn Ngữ hiểu rằng muốn bảo vệ người lính, không thể chỉ chữa bệnh sau khi họ đã mắc.

Phải nghiên cứu cách phòng bệnh.

Và rồi chiến tranh lại đưa ông về phía Nam.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ và ngành ký sinh trùng, sốt rét Việt Nam. Nguồn chính thống xác nhận ông sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng năm 1957.

6. Một chuyến đi vào chiến trường

Tết Nguyên đán năm 1967, Đặng Văn Ngữ cùng một số học trò lên đường vào chiến trường.

Mục tiêu của chuyến đi là nghiên cứu các biện pháp phòng chống sốt rét tại chỗ, hạn chế dịch bệnh đang hoành hành ở các chiến trường Trung Bộ và Nam Bộ, bảo vệ sức khỏe bộ đội và thanh niên xung phong.

Ông lúc ấy đã 56 tuổi.

Đây không còn là một nhà khoa học trẻ.

Ông đã có một sự nghiệp lớn.

Có vị trí trong ngành y.

Có thể tiếp tục nghiên cứu trong điều kiện an toàn hơn ở miền Bắc.

Nhưng chiến trường đang cần kiến thức của ông.

Và ông đi.

Con đường ấy là Trường Sơn.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về tuyến Trường Sơn và hoạt động hành quân, chi viện chiến trường. Không có căn cứ để xác nhận người trong ảnh là Đặng Văn Ngữ nếu chú thích gốc không ghi rõ.

7. Nhà khoa học giữa rừng Trị – Thiên

Khi đến chiến trường, Đặng Văn Ngữ không đứng ngoài thực tế.

Ông cùng đồng nghiệp trực tiếp nghiên cứu điều kiện môi trường và bệnh sốt rét tại nơi bộ đội đang hoạt động.

Đó chính là điều làm nên giá trị của công trình.

Ông không chỉ nghiên cứu sốt rét trong sách.

Ông đi đến nơi người lính đang mắc sốt rét.

Không chỉ hỏi bệnh từ xa.

Ông đến tận chiến trường.

Mục tiêu của ông rất thực tế:

Làm thế nào để hạn chế bệnh.

Làm thế nào để bộ đội có thể tiếp tục chiến đấu.

Làm thế nào để thanh niên xung phong không bị những cơn sốt kéo dài đánh gục.

Đó là một cách khác để phục vụ chiến trường.

Dùng khoa học để bảo vệ sức khỏe của cả một lực lượng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về chiến trường Trị – Thiên và hoạt động của bộ đội, quân y trong thời kỳ chống Mỹ. Ảnh chỉ mang tính bối cảnh nếu không có chú thích xác nhận Đặng Văn Ngữ.

8. Căn bệnh vô hình giữa rừng sâu

Sốt rét là một kẻ thù đặc biệt.

Không có tiếng súng báo trước.

Không có chiến hào để nhìn thấy.

Một người lính hôm nay còn hành quân.

Ngày mai có thể lên cơn sốt.

Rồi rét run.

Rồi kiệt sức.

Trong điều kiện chiến trường, một căn bệnh như vậy có thể làm giảm sức chiến đấu của cả đơn vị.

Đặng Văn Ngữ hiểu điều đó hơn ai hết.

Bởi cả sự nghiệp của ông đã gắn với ký sinh trùng và sốt rét.

Chính vì vậy, khi vào chiến trường, ông không đi với tâm thế của một người khách.

Ông đi với tâm thế của một nhà khoa học đang đến nơi cần mình nhất.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa điều kiện chiến trường và công tác quân y trên Trường Sơn. Không gán bệnh nhân hoặc bác sĩ trong ảnh cho công trình của Đặng Văn Ngữ nếu không có nguồn xác nhận.

9. Chiều 1/4/1967

Rồi ngày định mệnh đến.

Chiều 1/4/1967.

Đặng Văn Ngữ và các đồng nghiệp đang thực hiện công việc nghiên cứu tại chiến trường.

Máy bay Mỹ xuất hiện.

Bom B-52 rải xuống khu vực nơi đoàn công tác đang làm nhiệm vụ.

Đặng Văn Ngữ hy sinh.

Ông ra đi ở tuổi 56.

Không phải trong một phòng thí nghiệm.

Không phải trên bục giảng.

Mà giữa chiến trường.

Một nhà khoa học đã đi từ phòng thí nghiệm vào rừng.

Và cuối cùng nằm lại ở nơi ông đến để bảo vệ sức khỏe cho những người lính.

10. Một cuộc đời khoa học khép lại giữa chiến trường

Cái chết của Đặng Văn Ngữ có một nghịch lý rất đau lòng.

Ông dành cả đời để chống lại những căn bệnh có thể giết người.

Ông nghiên cứu ký sinh trùng.

Nghiên cứu sốt rét.

Sản xuất penicillin.

Tìm cách bảo vệ thương binh.

Bảo vệ bộ đội.

Nhưng cuối cùng, ông lại hy sinh bởi bom đạn.

Khoa học không thể ngăn một quả bom rơi xuống nơi ông đang đứng.

Nhưng những công trình của ông thì tiếp tục sống.

Giống nấm.

Phương pháp sản xuất penicillin.

Những nghiên cứu về ký sinh trùng.

Những công trình phòng chống sốt rét.

Và quan trọng nhất:

những thế hệ học trò tiếp tục công việc ông để lại.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Đặng Văn Ngữ trong hoạt động nghiên cứu và đào tạo. Ưu tiên ảnh do cơ quan y tế, viện nghiên cứu và gia đình cung cấp.

11. Từ penicillin đến cuộc chiến chống sốt rét

Nếu nhìn toàn bộ cuộc đời Đặng Văn Ngữ, có thể thấy một đường dây rất rõ.

Ông luôn tìm cách bảo vệ sự sống.

Kháng chiến chống Pháp:

Ông nghiên cứu sản xuất penicillin.

Kháng chiến chống Mỹ:

Ông nghiên cứu sốt rét và tìm biện pháp bảo vệ bộ đội.

Một bên là vết thương.

Một bên là căn bệnh.

Một bên là những thương binh nằm trên cáng.

Một bên là những người lính kiệt sức giữa rừng.

Nhưng đối với ông, tất cả đều là một nhiệm vụ:

giảm bớt những mất mát không cần thiết của con người trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu minh họa hai lĩnh vực đóng góp lớn của Đặng Văn Ngữ: kháng sinh và phòng chống sốt rét. Không gán danh tính nếu ảnh bối cảnh không có chú thích xác nhận.

12. Người thầy thuốc đã biến khoa học thành sự phục vụ

Đặng Văn Ngữ là một nhà khoa học.

Nhưng ông không theo đuổi khoa học chỉ để có danh tiếng.

Điều đó thể hiện rất rõ qua những lựa chọn của ông.

Ông từ Nhật Bản trở về Việt Nam.

Ông rời môi trường nghiên cứu thuận lợi để tham gia kháng chiến.

Ông nghiên cứu penicillin trong điều kiện thiếu thốn.

Ông xây dựng ngành ký sinh trùng sau hòa bình.

Và khi chiến trường cần, ông lại vượt Trường Sơn.

Cuối cùng, ông hy sinh ngay trong chuyến đi ấy.

Đó là một cuộc đời mà khoa học và lòng yêu nước không tách rời nhau.

Chú thích ảnh: Chân dung tư liệu Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng, Liệt sĩ Đặng Văn Ngữ.

Lời kết – Nhà khoa học đã đi vào chiến trường để cứu những người lính

Có những người đi vào chiến tranh với khẩu súng.

Có những người mang theo máy vô tuyến.

Có người mang pháo.

Có người mang lương thực.

Và có những người mang theo kính hiển vi, ống nghiệm và kiến thức y học.

Đặng Văn Ngữ là một trong những người như vậy.

Ông không phải người lính cầm súng theo nghĩa thông thường.

Nhưng cuộc đời ông gắn chặt với cuộc chiến bảo vệ sự sống.

Ông sinh ra ở Huế.

Học y.

Đi nghiên cứu ở Nhật Bản.

Tìm được giống nấm sản xuất penicillin.

Rồi năm 1949, ông trở về Việt Nam theo tiếng gọi kháng chiến.

Từ giống nấm ấy, ông nghiên cứu sản xuất nước lọc penicillin.

Trong một đất nước đang chiến tranh, đó là một thành tựu có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi mỗi liều thuốc có thể giúp một thương binh tránh khỏi nhiễm trùng.

Mỗi thương binh được cứu có thể trở về với gia đình.

Có người có thể tiếp tục sống.

Có người có thể tiếp tục chiến đấu.

Sau năm 1954, Đặng Văn Ngữ không dừng lại.

Ông xây dựng ngành ký sinh trùng.

Sáng lập Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng.

Nghiên cứu cách phòng chống một căn bệnh có thể làm suy kiệt cả những đơn vị bộ đội.

Rồi năm 1967, khi chiến trường miền Trung và Nam Bộ cần những nghiên cứu thực tế về sốt rét, ông lại lên đường.

Ông đã 56 tuổi.

Nhưng ông vẫn vượt Trường Sơn.

Không phải để tìm kiếm danh vọng.

Mà để đến nơi người lính đang cần kiến thức của ông.

Và rồi chiều 1/4/1967, bom B-52 trút xuống nơi đoàn công tác đang nghiên cứu.

Đặng Văn Ngữ hy sinh.

Một nhà khoa học đã chết giữa chiến trường.

Điều đó khiến câu chuyện của ông đau đớn.

Nhưng cũng khiến nó trở nên đẹp hơn theo một cách rất đặc biệt.

Bởi ông đã không đứng ngoài cuộc chiến.

Ông đã đem chính nghề nghiệp của mình vào cuộc chiến.

Ông dùng khoa học để cứu người.

Hôm nay, khi nhìn lại câu chuyện ấy, chúng ta có thể dễ dàng nhớ đến những công trình khoa học của Đặng Văn Ngữ.

Nhưng phía sau những công trình ấy là những con người cụ thể.

Những thương binh.

Những người lính sốt rét.

Những thanh niên xung phong.

Những gia đình chờ người thân trở về.

Đó mới là lý do khoa học của ông có ý nghĩa.

Không phải vì một công thức đẹp.

Không phải vì một công trình được ghi trong sách.

Mà bởi khoa học ấy đã được đặt vào cuộc đời.

Một nhà khoa học có thể lựa chọn ở lại phòng thí nghiệm.

Nhưng Đặng Văn Ngữ đã lựa chọn đi đến nơi khó khăn nhất.

Và chính nơi đó ông đã hy sinh.

Có một điều rất đáng để thế hệ hôm nay suy nghĩ.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà một phòng thí nghiệm có thể có những thiết bị mà Đặng Văn Ngữ chưa từng được nhìn thấy.

Một bệnh nhân có thể tiếp cận thuốc men dễ dàng hơn rất nhiều.

Một bác sĩ có thể tra cứu hàng triệu tài liệu chỉ bằng một thiết bị nhỏ.

Nhưng những thành tựu ấy không tự nhiên mà có.

Trước đó đã có những người làm khoa học trong rừng, trong điều kiện thiếu thốn, giữa chiến tranh.

Có những người phải đánh đổi cả cuộc đời.

Đặng Văn Ngữ là một trong số họ.

Ông đã để lại một bài học không chỉ về khoa học.

Mà về trách nhiệm.

Khi đất nước cần, kiến thức cũng có thể trở thành một thứ vũ khí.

Một thứ vũ khí không nhằm giết người.

Mà nhằm cứu người.

Penicillin của ông đã giúp chống nhiễm trùng.

Nghiên cứu sốt rét của ông nhằm bảo vệ sức khỏe bộ đội.

Những học trò của ông tiếp tục công việc sau khi ông hy sinh.

Vì thế, dù ông nằm lại giữa chiến trường Trị – Thiên năm 1967, cuộc đời khoa học của ông không kết thúc ở đó.

Nó tiếp tục trong những người ông đào tạo.

Trong ngành ký sinh trùng.

Trong công tác phòng chống sốt rét.

Trong ký ức của nền y học Việt Nam.

Và trong lòng những người hôm nay hiểu rằng:

có những người đã dùng cả cuộc đời để giữ cho người khác được sống.

Đặng Văn Ngữ là một người như thế.

Xin được biết ơn một nhà khoa học đã không tách mình khỏi vận mệnh đất nước.

Xin được biết ơn một người thầy thuốc đã đi vào chiến trường thay vì đứng ngoài chiến tranh.

Và xin được biết ơn người đã hy sinh khi đang làm công việc mà ông tin là cần thiết nhất:

nghiên cứu để bảo vệ những người đang chiến đấu.

Ngày nay, chúng ta gọi ông là Giáo sư, bác sĩ, Anh hùng, Liệt sĩ Đặng Văn Ngữ.

Nhưng có lẽ cách giản dị nhất để nhớ về ông là:

một người thầy thuốc đã mang khoa học của mình đến tận nơi sự sống đang bị đe dọa.

Và vì những con người như ông, chúng ta càng hiểu hơn giá trị của hòa bình.