ĐẶNG VĂN NGỮ - NHÀ KHOA HỌC Y HỌC NHÂN VĂN VÀ HÀNH TRÌNH CỐNG HIẾN QUÊN MÌNH VÌ DÒNG MÁU CHIẾN SĨ

Giáo sư Đặng Văn Ngữ là một nhà khoa học y học thiên tài, người đặt nền móng cho ngành ký sinh trùng học Việt Nam và là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần xả thân vì độc lập dân tộc. Sinh ra tại cố đô Huế, ông sớm bộc lộ tư chất thông minh và tốt nghiệp bác sĩ y khoa tại Trường Đại học Y Hà Nội. Với tài năng vượt trội, ông được giữ lại làm trợ lý nghiên cứu rồi được cử sang Nhật Bản du học chuyên sâu về nấm và các chất kháng sinh. Tại đất nước mặt trời mọc, ông đã đạt được những thành tựu khoa học vang dội khi tìm ra chủng nấm sản sinh ra penicillin – một chất kháng sinh vô giá thời bấy giờ, mở ra cơ hội vinh hoa phú quý và danh vọng quốc tế. Thế nhưng, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, năm 1949, ông quyết định từ bỏ cuộc sống nhung lụa tại Nhật Bản, bí mật vượt biển trở về vùng chiến khu Việt Bắc để tham gia cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp.

Dấu ấn lớn nhất của Giáo sư Đặng Văn Ngữ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp là việc chế tạo thành công thuốc kháng sinh penicillin ngay giữa đại ngàn chiến khu, trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Bằng sự sáng tạo thiên tài, ông đã tận dụng các dụng cụ thô sơ như chai lọ, nồi hấp để nuôi cấy chủng nấm kháng sinh. Sự ra đời của dòng nước lọc penicillin (hay còn gọi là penicillin Đặng Văn Ngữ) đã tạo nên một phép màu y học tại chiến trường, giúp cứu sống hàng vạn thương bệnh binh khỏi bị cưa chân tay, nhiễm trùng và hoại tử do vết thương bom đạn. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc vào năm 1954, ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Y dược Hải Phòng, đồng thời là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương, dồn hết tâm huyết để xóa sổ căn bệnh sốt rét rình rập sức khỏe của nhân dân.

Bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khi thấy căn bệnh sốt rét ác tính đang là "kẻ thù giấu mặt" tàn phá nghiêm trọng sinh lực của bộ đội ta trên đường Trường Sơn và chiến trường miền Nam, người thầy thuốc kiệt xuất ấy đã không quản ngại tuổi cao, sức yếu. Ông tình nguyện xin vào tuyến đầu chiến lửa để trực tiếp nghiên cứu vắc-xin và phương pháp phòng chống sốt rét tại chỗ. Suốt nhiều năm trời lội suối, băng rừng tại các vùng tâm dịch ở miền Trung và Hạ Lào, ông đã cùng học trò sống đời chiến sĩ, thu thập mẫu muỗi và thử nghiệm thuốc lâm sàng. Chính từ những nghiên cứu thực địa gian khổ này, ông đã tìm ra phác đồ điều trị hiệu quả, giúp hàng vạn chiến sĩ giữ vững sức khỏe để tiếp tục chiến đấu.

Ngày 1 tháng 4 năm 1967, trong một trận oanh tạc dữ dội bằng máy bay B-52 của quân đội Mỹ xuống một trạm nghiên cứu sốt rét dã chiến ở vùng rừng núi Phong Điền, Thừa Thiên Huế, Giáo sư Đặng Văn Ngữ đã anh dũng hy sinh ngay trên bàn làm việc, trên tay vẫn còn ôm chặt những mẫu phẩm khoa học chưa kịp hoàn thành. Sự ra đi của ông là một tổn thất vô cùng to lớn cho nền khoa học nước nhà, nhưng nhân cách cao đẹp, sự hy sinh thầm lặng và lòng yêu nước sắt son của ông đã hóa thành bất tử. Ông vinh dự được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Giải thưởng Hồ Chí Minh cao quý về khoa học công nghệ. Tên của ông mãi mãi được trân trọng đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và bệnh viện trên khắp đất nước Việt Nam.