ĐẶNG VĂN NGỮ – VỊ GIÁO SƯ MANG PHÒNG THÍ NGHIỆM VÀO TRƯỜNG SƠN

1. Từ cậu học trò xứ Huế đến bác sĩ y khoa

Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại An Cựu, Huế.

Năm 1930, ông đỗ cả tú tài bản xứ và tú tài Pháp, sau đó theo học Trường Y-Dược thuộc Đại học Đông Dương.

Năm 1937, ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa. Với năng lực chuyên môn nổi bật, ông được giữ lại làm phụ giảng tại Bộ môn Ký sinh trùng.

Đến năm 1942, ông trở thành trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng và đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học. Năm 1943, ông được cử sang Nhật Bản nghiên cứu y học.

Một nhà khoa học được đào tạo bài bản như vậy hoàn toàn có thể lựa chọn một cuộc sống nghiên cứu tương đối an toàn.

Nhưng lịch sử đã đưa ông sang một con đường khác.

2. Nhà khoa học bước vào kháng chiến

Sau Cách mạng và trong những năm kháng chiến chống Pháp, Đặng Văn Ngữ trở về với đất nước và tham gia công tác y tế tại chiến khu Việt Bắc.

Trong điều kiện thiếu thốn nghiêm trọng, ông cùng các cộng sự nghiên cứu phương pháp sản xuất penicillin.

Sản phẩm thường được gọi là “nước lọc penicillin” đã được sử dụng để hỗ trợ điều trị nhiễm khuẩn, đặc biệt cho thương binh trong kháng chiến.

Đây là một đóng góp quan trọng của ông đối với nền y học Việt Nam trong thời chiến. Công trình về sản xuất nước lọc penicillin sau này nằm trong cụm công trình được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ năm 1996.

3. Sau chiến tranh chống Pháp: xây dựng ngành chống sốt rét

Năm 1955, Đặng Văn Ngữ sáng lập và trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam.

Đây là giai đoạn ông dành nhiều tâm huyết cho bệnh sốt rét.

Sốt rét khi đó là một vấn đề y tế nghiêm trọng, đặc biệt tại các vùng rừng núi.

Trong những năm tiếp theo, ông và đồng nghiệp triển khai nghiên cứu về muỗi truyền bệnh, ký sinh trùng sốt rét và các biện pháp phòng chống.

Theo tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại, các biện pháp phòng chống sốt rét được triển khai rộng rãi đã góp phần làm tỷ lệ mắc bệnh ở miền Bắc giảm mạnh.

4. Một quyết định đặc biệt: vào chiến trường

Khi cuộc chiến tranh chống Mỹ ngày càng ác liệt, một vấn đề khác xuất hiện:

Sốt rét trở thành mối đe dọa lớn đối với bộ đội hoạt động dài ngày trong rừng Trường Sơn.

Bom đạn có thể nhìn thấy.

Nhưng muỗi và ký sinh trùng sốt rét lại là một kẻ thù vô hình.

Đặng Văn Ngữ nhận thấy rằng nếu muốn giải quyết vấn đề ở chiến trường thì không thể chỉ nghiên cứu từ xa.

Ông quyết định trực tiếp vào chiến trường.

Để chuẩn bị cho hành trình, ông tập luyện mang vác bằng cách cho gạch vào ba lô, từng bước tăng trọng lượng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại rằng có lần ông đi bộ với ba lô chứa 25 kg gạo cùng một ruột tượng 5 kg.

Đối với một giáo sư đã 50 tuổi, đó không phải một chuyến công tác thông thường.

Đó là một cuộc hành quân.

5. Tháng 2/1967 – vượt Trường Sơn

Tháng 2/1967, đoàn công tác đặc biệt gồm 13 thành viên, do Giáo sư Đặng Văn Ngữ làm trưởng đoàn, rời Hà Nội.

Sau khoảng một tháng hành quân bộ, đoàn đến khu vực B2, thuộc chiến trường Trị – Thiên – Huế.

Họ dựng lán, tổ chức nơi nghiên cứu và bắt đầu triển khai công việc về vaccine phòng sốt rét ngay giữa vùng chiến sự.

Không có phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có điều kiện yên tĩnh.

Không có sự bảo đảm an toàn.

Nhưng họ vẫn phải làm khoa học.

6. Phòng thí nghiệm giữa rừng Trường Sơn

Công việc của đoàn nghiên cứu không đơn giản.

Họ phải nghiên cứu muỗi, ký sinh trùng sốt rét và các phương pháp tạo vaccine.

Theo tư liệu của Nhân Dân, Đặng Văn Ngữ đặc biệt quan tâm đến việc nghiên cứu vaccine từ thoa trùng sốt rét, với mục tiêu có thể ứng dụng ngay trong điều kiện chiến trường.

Điều đáng khâm phục là ông không chấp nhận việc nghiên cứu một cách sơ sài chỉ vì đang ở chiến trường.

Ông yêu cầu nơi nghiên cứu phải được dựng tương đối khang trang, ngăn nắp để có thể làm việc khoa học.

Những người không quen dựng nhà cũng phải học cách dựng lán.

Giữa Trường Sơn, một phòng nghiên cứu khoa học được dựng lên giữa chiến tranh.

7. Những ngày cuối cùng

Cuối tháng 3/1967, đoàn nghiên cứu hết gạo.

Một nhóm cán bộ được cử đến một đơn vị cách đó khoảng nửa ngày đường để gánh gạo về.

Ngày 31/3, tại nơi nghiên cứu chỉ còn Giáo sư Đặng Văn Ngữ và hai nữ kỹ thuật viên.

Theo tư liệu Nhân Dân, trong bữa ăn cuối cùng với các đồng nghiệp, ông chia phần thức ăn của mình cho mọi người và đưa mỗi cán bộ nam một điếu thuốc.

Ngày hôm sau, những người trong đoàn trở về.

Không ai biết rằng đó sẽ là chuyến trở về đau đớn nhất.

8. Ngày 1/4/1967 – trận bom định mệnh

Sáng 1/4/1967, khi đoàn cán bộ đang trên đường trở về nơi đóng trại, máy bay B-52 tiến hành ném bom rải thảm.

Khu vực nghiên cứu bị đánh trúng.

Giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng hai nữ kỹ thuật viên và một chiến sĩ liên lạc hy sinh.

Ông mới 57 tuổi.

Công trình nghiên cứu vaccine mà ông đặt nhiều hy vọng vẫn còn dang dở.

Đó là một cái chết rất khác với hình ảnh người lính cầm súng.

Ông không đứng trên một trận địa pháo.

Ông không ngồi trong buồng lái máy bay.

Ông đang làm công việc của một người thầy thuốc và nhà khoa học.

Nhưng giữa chiến tranh, người mặc áo blouse cũng có thể nằm xuống giữa trận bom như bất kỳ người lính nào.

9. Hai mươi năm nằm lại giữa Trường Sơn

Sau khi hy sinh, phần mộ của Giáo sư Đặng Văn Ngữ không được xác định rõ trong nhiều năm.

Theo tư liệu Nhân Dân, ông nằm lại tại Trường Sơn khoảng 20 năm, cho đến khi một người tiều phu phát hiện dấu tích và đưa hài cốt về nghĩa trang liệt sĩ vô danh ở Phong Mỹ, Huế.

Đến năm 2000, gia đình mới tìm được và đưa ông về an táng tại nghĩa trang họ Đặng trên núi Ngự Bình, Huế.

Một nhà khoa học từng có phòng thí nghiệm, có sách vở, có học trò và những công trình nghiên cứu...

Cuối cùng lại nằm lại giữa rừng như một người lính vô danh.

10. Những gì còn lại sau cuộc đời

Năm 1967, ông được phong danh hiệu Anh hùng Lao động.

Năm 1996, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ, trong lĩnh vực y dược, cho những công trình liên quan đến điều tra, nghiên cứu muỗi sốt rét và chế dung dịch penicillin sử dụng chữa vết thương trong kháng chiến chống Pháp.

Nhưng di sản lớn nhất của Đặng Văn Ngữ không chỉ nằm trong những huân chương hay giải thưởng.

Đó là một quan niệm rất giản dị:

Khoa học phải đi đến nơi người bệnh cần nó nhất.

Vì vậy, ông đã rời phòng thí nghiệm để đi vào Trường Sơn.