Đặng Văn Việt – “Hùm xám đường số 4” còn in bóng núi

Trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, có những người lính đã trở thành huyền thoại không chỉ bởi những trận đánh họ tham gia, mà còn bởi dấu ấn họ để lại trên một vùng đất. Trung đoàn trưởng Đặng Văn Việt là một người như thế. Hơn nửa thế kỷ sau những trận chiến ác liệt, tên tuổi ông vẫn gắn với đường số 4 biên giới Việt – Trung qua biệt danh mà chính những người lính Pháp từng gọi: “Hùm xám đường số 4”.

Đặng Văn Việt sinh năm 1920. Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 diễn ra, ông đang là sinh viên Y khoa Đại học Đông Dương. Sau sự kiện Nhật đảo chính Pháp, ông trở về Huế và tham gia Trường Thanh niên Tiền tuyến do Bộ trưởng Bộ Thanh niên Phan Anh tổ chức. Từ những kiến thức quân sự đầu tiên được học tại đây, chàng sinh viên y khoa bước vào con đường binh nghiệp.

Ngày 21-8-1945, giữa không khí sục sôi của Cách mạng Tháng Tám, Đặng Văn Việt cùng Nguyễn Thế Lương được giao nhiệm vụ hạ lá cờ quẻ ly của triều Nguyễn và kéo lá cờ đỏ sao vàng lên kỳ đài trước Ngọ Môn, Huế. Chỉ hai ngày sau, ông tiếp tục nhận nhiệm vụ bắt cựu Tổng đốc Ngô Đình Khôi và Ngô Đình Huân. Những nhiệm vụ ấy đưa ông trở thành một trong những người trực tiếp chứng kiến và tham gia vào những biến động lớn của lịch sử dân tộc.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Đặng Văn Việt nhanh chóng trưởng thành trong quân đội. Ông từng là người đứng đầu khóa thứ hai Trường Quân chính Trung Bộ, Chỉ huy trưởng Mặt trận đường số 9, Tham mưu trưởng Mặt trận đường số 7 và cán bộ Phòng Tác chiến thuộc Bộ Tổng tham mưu.

Bước ngoặt lớn trong cuộc đời quân sự của ông đến trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Khi quân Pháp mở cuộc tiến công lên Việt Bắc Thu – Đông năm 1947, Đặng Văn Việt được cử làm phái viên tác chiến trên đường số 4. Những báo cáo của ông từ chiến trường gửi về Bộ Tổng tham mưu không chỉ cung cấp thông tin về tình hình địch – ta mà còn thể hiện khả năng nắm bắt và tổng kết thực tiễn chiến đấu rất sắc bén.

Từ một cán bộ tác chiến, Đặng Văn Việt lần lượt trở thành Trung đoàn phó rồi Trung đoàn trưởng Trung đoàn 28 ở Lạng Sơn. Khi ba trung đoàn 28, 72 và 74 được hợp nhất thành Trung đoàn 174, ông trở thành Trung đoàn trưởng đầu tiên của Trung đoàn 174.

Đây cũng là thời điểm tên tuổi Đặng Văn Việt gắn chặt với đường số 4.

Trên tuyến đường chiến lược nơi miền biên giới Đông Bắc, quân Pháp xây dựng nhiều cứ điểm, tổ chức những đoàn xe vận chuyển quân và vũ khí nhằm kiểm soát tuyến giao thông quan trọng này. Đối mặt với một lực lượng có ưu thế về trang bị, những người lính Việt Nam đã sử dụng cách đánh phục kích, đánh điểm, diệt viện, từng bước bẻ gãy thế kiểm soát của đối phương.

Dưới sự chỉ huy của Đặng Văn Việt, Trung đoàn 174 tham gia nhiều trận đánh nổi tiếng như Bông Lau – Lũng Phầy, Bố Củng – Lũng Vài, Bản Nằm, Đông Khê, Bình Liêu... Những chiến công liên tiếp khiến quân Pháp đặc biệt dè chừng người chỉ huy trẻ tuổi của Trung đoàn 174.

Từ chiến trường, biệt danh “Hùm xám đường số 4” xuất hiện. Trong cách gọi của đối phương, đó là sự thừa nhận đối với một chỉ huy có khả năng tổ chức phục kích, đánh vận động và nắm bắt địa hình rất giỏi. Người lính Pháp còn tôn ông là “Đệ tứ Quốc lộ Đại vương” – vị tướng của Quốc lộ 4.

Đỉnh cao trong những năm tháng chiến đấu trên đường số 4 là Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950. Đường số 4 trở thành một trong những hướng chiến lược quan trọng của chiến dịch. Những trận đánh tại Đông Khê và trên tuyến biên giới góp phần làm thay đổi cục diện chiến trường, tạo điều kiện để quân và dân ta giành thế chủ động lớn hơn trong cuộc kháng chiến.

Đặng Văn Việt từng trực tiếp chỉ huy Trung đoàn 174 trong những trận đánh ác liệt ấy. Ông trở thành một trong những cán bộ chỉ huy tiêu biểu của thế hệ trưởng thành từ thực tiễn chiến đấu những năm đầu kháng chiến.

Nhưng người lính ấy không chỉ biết chiến đấu. Sau trận đánh Nà Si thuộc tập đoàn cứ điểm Nà Sản cuối năm 1952 không thành công, Đặng Văn Việt chia tay Trung đoàn 174 và trở thành học viên Trường Sĩ quan Lục quân Việt Nam. Ông coi việc được đi học là một cơ hội quý giá để hệ thống hóa những kiến thức quân sự mà trước đó mình chủ yếu tích lũy từ thực tiễn chiến trường.

Sau khi hoàn thành khóa học, ông ở lại công tác tại nhà trường. Năm 1958, trong đợt phong quân hàm chính quy đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, ông được phong quân hàm Trung tá.

Năm 1960, Đặng Văn Việt rời quân ngũ, chuyển sang công tác trong lĩnh vực kinh tế và xây dựng đất nước. Ông có khoảng 20 năm tiếp tục cống hiến, trong đó có 15 năm công tác tại Tổng cục Thủy sản.

Những năm cuối đời, ông dành nhiều tâm sức viết lại ký ức của một thế hệ đã đi qua chiến tranh. Ông từng viết về ba kiểu người trong cuộc đời, trong đó có những người mà “tiếng thơm để lại muôn đời”.

Ngày 25-9-2021, Đặng Văn Việt qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 102 tuổi.

Ông ra đi, nhưng câu chuyện về người Trung đoàn trưởng năm xưa vẫn còn ở lại với đường số 4, với những địa danh từng vang tiếng súng như Đông Khê, Bông Lau – Lũng Phầy, Bình Liêu. Ở nơi biên cương ấy, mỗi con đường, mỗi dãy núi dường như vẫn lưu giữ dấu chân của những người lính đã từng chiến đấu để bảo vệ độc lập, chủ quyền của Tổ quốc.

“Hùm xám đường số 4” Đặng Văn Việt đã trở về với đất mẹ, nhưng hình bóng người Trung đoàn trưởng năm xưa vẫn còn in bóng núi.