ĐẶNG VĂN VIỆT – NGƯỜI LÍNH TRÊN CON ĐƯỜNG LỬA

ĐẶNG VĂN VIỆT – NGƯỜI LÍNH TRÊN CON ĐƯỜNG LỬA

Nguồn truyện: Đường số 4 rực lửa – Một thời chống Pháp, Đặng Văn Việt, NXB Giáo dục, tái bản 1997; Hồi ký Đặng Văn Việt – Hùm xám đường số 4, NXB Lao động, 2024.

Tháng Tám năm 1945.

Huế những ngày ấy giống như một thành phố đang nín thở.

Chính quyền cũ lung lay. Tin tức về cuộc Tổng khởi nghĩa lan đi nhanh chóng. Những người trẻ tuổi vốn vẫn sống trong những khu phố quen thuộc bỗng nhận ra rằng lịch sử đang đến rất gần.

Trong số những thanh niên ấy có Đặng Văn Việt.

Ngày 17 tháng 8 năm 1945, ông cùng những người bạn học tham gia treo cờ Việt Minh trước cửa Ngọ Môn. Vài ngày sau, chính quyền cách mạng được thiết lập ở Huế. Nhưng niềm vui của những ngày độc lập đầu tiên không kéo dài lâu.

Thực dân Pháp quay trở lại.

Cuộc chiến bắt đầu.

Đặng Văn Việt gia nhập lực lượng Việt Minh và bước vào quân ngũ. Ông lần lượt chiến đấu ở chiến trường Huế, rồi được giao nhiệm vụ chỉ huy tại các mặt trận đường số 9 ở Hạ Lào và đường số 7 ở Thượng Lào. Sau những năm đầu chiến đấu, ông được điều ra Việt Bắc.

Đó là một hành trình mà lúc bắt đầu, có lẽ chính ông cũng không thể hình dung sẽ kéo dài đến đâu.

Từ một thanh niên ở Huế, ông trở thành người lính.

Từ người lính, ông trở thành cán bộ chỉ huy.

Và rồi con đường của ông đưa ông tới một vùng đất mà sau này tên tuổi của ông gần như gắn liền với nó: Cao – Bắc – Lạng.

Đường số 4.

Con đường chạy qua những địa hình hiểm trở của vùng Đông Bắc, nối những vị trí quân sự quan trọng của thực dân Pháp.

Đối với quân Pháp, đó là một tuyến giao thông và quân sự có ý nghĩa chiến lược.

Đối với quân đội Việt Nam, đó là một chiến trường cần phải phá vỡ.

Những ngọn núi đá, những thung lũng hẹp, những con đèo quanh co và những bản làng nằm dọc đường khiến việc hành quân đã khó, đánh trận càng khó hơn.

Nhưng chính địa hình ấy cũng tạo ra một lợi thế cho những người hiểu núi rừng.

Đặng Văn Việt hiểu điều đó.

Năm 1949, ông được giao làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 174.

Trung đoàn còn trẻ.

Bộ đội phần lớn xuất thân từ nhiều địa phương khác nhau, trang bị còn hạn chế, kinh nghiệm chiến đấu chưa thể so sánh với những đơn vị quân đội nhà nghề của Pháp.

Nhưng họ có một thứ mà đối phương khó có thể dễ dàng đo đếm: sự hiểu biết địa hình và sự gắn bó với nhân dân.

Trận đánh lớn đầu tiên của Trung đoàn 174 do Đặng Văn Việt chỉ huy là Bông Lau – Lũng Phầy.

Đường số 4 khi ấy là nơi quân Pháp thường xuyên sử dụng để vận chuyển lực lượng và phương tiện.

Bộ đội Việt Nam nghiên cứu từng đoạn đường.

Từng khúc cua.

Từng vị trí có thể phục kích.

Từng nơi mà đoàn xe buộc phải giảm tốc độ.

Những việc ấy nghe đơn giản khi kể lại sau nhiều năm.

Nhưng để chuẩn bị cho một trận phục kích giữa núi rừng, mỗi chi tiết đều có thể quyết định sự sống còn của cả đơn vị.

Rồi thời điểm đến.

Đoàn xe Pháp tiến vào khu vực phục kích.

Tiếng súng vang lên.

Một đoàn xe vốn đang di chuyển trên đường bỗng bị đánh từ nhiều phía.

Trận Bông Lau – Lũng Phầy trở thành một thắng lợi lớn của quân đội Việt Nam. Theo Báo Nhân Dân, trong trận này, quân ta bắt hơn 100 lính Âu – Phi, phá hủy 96 xe vận tải cùng một số xe tăng, xe bọc thép và thu nhiều chiến lợi phẩm.

Nhưng điều quan trọng hơn những con số là hiệu ứng của trận đánh.

Đường số 4 trở thành một tuyến đường mà quân Pháp không thể đi lại một cách dễ dàng.

Tên tuổi Đặng Văn Việt bắt đầu được biết đến.

Phía Pháp đặt cho ông biệt danh “Hùm xám đường số 4”.

Nhưng trong những người lính dưới quyền, ông vẫn là người chỉ huy của họ.

Một người cùng ăn với bộ đội.

Cùng hành quân.

Cùng ngủ trong rừng.

Cùng đối mặt với những trận đánh mà không ai biết trước mình có thể trở về hay không.

Sau Bông Lau – Lũng Phầy là những trận đánh khác.

Bố Củng – Lũng Vài.

Bản Nằm.

Đông Khê.

Bình Liêu.

Mỗi địa danh lại gắn với một trận chiến.

Mỗi trận chiến lại có những người nằm xuống.

Đó là điều mà những trang sử tóm tắt đôi khi không thể nói hết.

Một chiến thắng có thể được ghi bằng vài dòng.

Nhưng để có được vài dòng ấy là những ngày hành quân.

Là những người dân gùi lương thực.

Là những chiến sĩ vận chuyển đạn.

Là những người dẫn đường.

Là những thương binh được cáng qua rừng.

Là những người ở lại phía sau chăm sóc người bị thương.

Đặng Văn Việt hiểu rằng không có một trận đánh nào chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp nổ súng.

Vì thế, khi viết hồi ký nhiều năm sau, ông không chỉ kể về mình.

Ông kể về đồng đội.

Kể về nhân dân.

Kể về những con người đã góp phần làm nên những trận đánh trên Đường số 4.

Đó cũng là lý do hồi ký của ông có một giọng điệu riêng.

Nó không giống một bản báo cáo chiến thắng.

Nó giống ký ức của một người lính nhìn lại những người mình từng gặp.

Có những người ông còn nhớ rõ tên.

Có những người chỉ còn lại trong ký ức.

Có những người đã hy sinh từ rất lâu.

Nhưng tất cả đều hiện diện trong câu chuyện.

Năm 1950, chiến dịch Biên giới mở ra.

Đường số 4 trở thành một trong những hướng chiến đấu quan trọng.

Trung đoàn 174 của Đặng Văn Việt tham gia chiến dịch.

Đông Khê trở thành một trong những điểm nóng nhất.

Pháo đài của quân Pháp nằm giữa núi rừng.

Muốn mở thông biên giới, phải đánh vào những vị trí như vậy.

Đêm xuống.

Bộ đội tiến vào vị trí.

Không gian miền núi yên tĩnh đến mức có thể nghe tiếng bước chân.

Nhưng mọi người đều biết sự yên tĩnh ấy chỉ là khoảng thời gian trước khi tiếng súng bắt đầu.

Rồi pháo nổ.

Súng máy từ các vị trí phòng thủ của Pháp bắn ra.

Bộ đội Việt Nam tiến lên từng bước.

Đông Khê trở thành một trận đánh khốc liệt.

Trong chiến dịch ấy, Trung đoàn 174 chiến đấu dưới sự chỉ huy của Đặng Văn Việt và chính ủy Chu Huy Mân. Báo Nhân Dân ghi nhận Trung đoàn 174 đã tham gia các trận đánh quan trọng tại Đông Khê trong Chiến dịch Biên giới 1950.

Có một hình ảnh đặc biệt đã được lịch sử lưu lại.

Chủ tịch Hồ Chí Minh lên mặt trận.

Bộ đội Trung đoàn 174 có dịp được gặp Người tại một đài quan sát tiền tiêu.

Một phóng viên chiến trường đã ghi lại khoảnh khắc ấy bằng máy ảnh.

Bức ảnh về sau trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng của Chiến dịch Biên giới.

Nhưng trong chiến tranh, một bức ảnh chỉ ghi được vài phần nghìn giây.

Nó không thể ghi được những ngày trước đó.

Không thể ghi được những đêm hành quân.

Không thể ghi được những người đã nằm lại trên đường.

Không thể ghi được nỗi mệt mỏi của người lính sau trận đánh.

Không thể ghi được những bà mẹ ở bản làng chờ con.

Đặng Văn Việt là người đã sống trong những phần đời ấy.

Bởi vậy, nhiều năm sau, khi cầm bút viết hồi ký, ông không chỉ viết về chiến thắng.

Ông viết về ký ức.

Cuốn Đường số 4 rực lửa được xuất bản và tái bản nhiều lần; sau này hồi ký của ông được giới thiệu lại dưới tên Hùm xám đường số 4. Bản năm 2024 do NXB Lao động xuất bản có 279 trang, tiếp tục đưa những hồi ức của ông đến với độc giả.

Điều đặc biệt là những trang hồi ký ấy không kết thúc ở những chiến công.

Đặng Văn Việt còn kể về cuộc sống của người lính.

Về những đồng đội.

Về những vùng đất đã đi qua.

Về đồng bào Cao – Bắc – Lạng.

Và về con đường số 4.

Một con đường mà trong những năm chiến tranh, mỗi khúc cua đều có thể trở thành nơi diễn ra một trận đánh.

Một con đường mà người lính có thể đi qua hàng chục lần nhưng không bao giờ biết lần sau có còn trở lại.

Một con đường đã trở thành ký ức của cả một thế hệ.

Ngày nay, Đường số 4 không còn mang dáng vẻ của những năm kháng chiến.

Xe cộ đi qua.

Những thị trấn mọc lên.

Những con đường được mở rộng.

Những địa danh từng gắn với chiến tranh đã trở thành những địa điểm bình thường của cuộc sống.

Nhưng nếu đứng trên một đoạn đường ở Cao Bằng hay Lạng Sơn vào một buổi chiều yên tĩnh, thật khó tưởng tượng rằng nơi ấy từng là một chiến trường khốc liệt.

Đặng Văn Việt đã đi qua những năm tháng ấy.

Ông sống đủ lâu để nhìn thấy chiến tranh lùi lại phía sau.

Và khi tuổi đã cao, ông trở lại với ký ức bằng những trang hồi ký.

Không phải để kể rằng một cá nhân đã làm nên tất cả.

Trái lại, ông dành nhiều trang để nhắc đến đồng đội và nhân dân.

Đó chính là điều khiến câu chuyện về người “Hùm xám đường số 4” trở nên gần với con người hơn.

Một người chỉ huy có thể được nhớ bởi những trận đánh.

Nhưng một người lính già lại thường nhớ những khuôn mặt.

Khuôn mặt người đồng đội ngồi bên bếp lửa.

Khuôn mặt người dân gùi lương thực.

Khuôn mặt chiến sĩ trẻ lần đầu bước vào trận đánh.

Khuôn mặt những người đã không trở về.

Chiến thắng cuối cùng được ghi trong sách sử.

Nhưng ký ức về con người thì cần những người như Đặng Văn Việt giữ lại.

Và có lẽ đó là ý nghĩa sâu xa nhất của những cuốn hồi ký chiến tranh.

Chúng không chỉ kể rằng một trận đánh đã xảy ra.

Chúng kể rằng đã có những con người sống trong trận đánh ấy.

Đã có những bước chân đi trên con đường ấy.

Đã có những người ngã xuống.

Và đã có những người trở về, mang theo ký ức của cả một thế hệ.

Đặng Văn Việt là một trong những người trở về như thế.

Ông mang theo ký ức về Đường số 4.

Về Cao – Bắc – Lạng.

Về những năm tháng mà mỗi con đường đều có thể trở thành chiến trường.

Và ông đặt những ký ức ấy lên trang giấy.

Để nhiều năm sau, khi tiếng súng đã im, người đọc vẫn có thể hình dung một con đường miền núi từng đỏ lửa như thế nào.

Để hiểu rằng phía sau mỗi địa danh trong lịch sử không chỉ có bản đồ và những mốc thời gian.

Mà có con người.

Có tuổi trẻ.

Có tình đồng đội.

Có sự hy sinh.

Và có một thế hệ đã đi qua những con đường ấy bằng tất cả sức lực của mình.