ĐẶNG VĂN VIỆT – TỪ KỲ ĐÀI NGỌ MÔN ĐẾN CON ĐƯỜNG LỬA BIÊN GIỚI

ĐẶNG VĂN VIỆT – TỪ KỲ ĐÀI NGỌ MÔN ĐẾN CON ĐƯỜNG LỬA BIÊN GIỚI

Trong những ngày tháng Tám năm 1945, giữa không khí sục sôi của một đất nước đang bước sang một trang mới, tại kinh thành Huế đã diễn ra một khoảnh khắc mà nhiều thập niên sau vẫn được nhắc lại: lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên trên kỳ đài trước Ngọ Môn. Người tham gia trực tiếp vào sự kiện ấy là Đặng Văn Việt, khi đó mới là một chàng sinh viên Trường Đại học Y khoa Hà Nội trở về Huế tham gia phong trào cách mạng. Ngày 21/8/1945, ông cùng Nguyễn Thế Lương được giao hạ lá cờ của triều Nguyễn và kéo lá cờ đỏ sao vàng lên kỳ đài. Hình ảnh ấy về sau trở thành một dấu mốc gắn với những ngày đầu của chính quyền cách mạng tại Huế.

Đặng Văn Việt sinh năm 1920 tại Diễn Châu, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống học hành. Từ năm 1942 đến 1945, ông theo học Y khoa tại Hà Nội. Con đường của một sinh viên y khoa khi ấy tưởng như đã được định hình bởi giảng đường, bệnh viện và sách vở. Nhưng những biến động của đất nước đã đưa ông sang một hướng khác. Sau khi Nhật đảo chính Pháp tháng 3/1945, trường học đóng cửa, ông trở về miền Trung và tham gia phong trào thanh niên tại Huế.

Điều đáng chú ý là Đặng Văn Việt bước vào quân ngũ không phải từ một trường đào tạo quân sự chính quy. Những kiến thức ban đầu của ông đến từ những năm tháng học tập, khả năng quan sát, tính toán và quá trình tự rèn luyện trong thực tế. Từ năm 1947, khi thực dân Pháp tiến công Việt Bắc, ông được giao làm đặc phái viên tác chiến trên Đường số 4. Công việc ấy đòi hỏi phải đi sâu vào địa bàn, nắm tình hình địch, khảo sát địa hình rồi báo cáo về cơ quan chỉ huy. Những bản báo cáo của ông được đánh giá cao bởi tính cụ thể và khả năng tổng hợp tình hình chiến trường.

Từ một người làm công tác tham mưu, Đặng Văn Việt dần trở thành một cán bộ chỉ huy trực tiếp. Cuối năm 1947, ông được giao làm Trung đoàn phó rồi Trung đoàn trưởng Trung đoàn 28. Năm 1949, ba trung đoàn 28, 72 và 74 được hợp nhất thành Trung đoàn 174, và ông trở thành Trung đoàn trưởng đầu tiên, Chu Huy Mân giữ cương vị Chính ủy. Đường số 4 khi ấy là tuyến giao thông chiến lược quan trọng ở vùng biên giới Cao Bằng – Lạng Sơn, nơi diễn ra nhiều trận đánh lớn trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Một trong những trận đánh gắn với tên tuổi Đặng Văn Việt là Bông Lau – Lũng Phầy tháng 9/1949. Trung đoàn 174 tổ chức phục kích đoàn xe quân sự của Pháp trên Đường số 4. Theo các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân, trận đánh đã gây thiệt hại lớn cho đoàn vận tải, thu nhiều phương tiện, vũ khí và góp phần làm gián đoạn hoạt động của quân Pháp trên tuyến đường này. Từ những trận đánh như vậy, Đường số 4 trở thành địa bàn gắn liền với tên tuổi người Trung đoàn trưởng trẻ tuổi.

Đến Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950, Trung đoàn 174 tiếp tục được giao những nhiệm vụ quan trọng. Ngày 16/9/1950, đơn vị cùng Trung đoàn 209 tiến công cứ điểm Đông Khê. Sau đó là những trận đánh trên tuyến Cao Bằng – Lạng Sơn, trong đó có Cốc Xá và các hoạt động chặn đánh lực lượng Pháp rút khỏi Cao Bằng. Những chiến dịch ấy đưa Đặng Văn Việt trở thành một trong những cán bộ chỉ huy được biết đến rộng rãi trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Phía Pháp từng gọi ông bằng biệt danh “Hùm xám Đường số 4”.

Nhưng có lẽ một chi tiết đáng nhớ trong cuộc đời ông lại nằm ở chuyện học tập. Sau nhiều năm trực tiếp chỉ huy chiến đấu, cuối năm 1952, Đặng Văn Việt được cử đi học tại Trường Sĩ quan Lục quân Việt Nam. Chính ông từng nhìn nhận việc được học quân sự một cách hệ thống là một cơ hội quý giá sau những năm chủ yếu trưởng thành từ thực tiễn chiến trường. Điều đó cho thấy một khía cạnh khác của người chỉ huy: kinh nghiệm trận mạc có giá trị, nhưng việc học tập, hệ thống hóa kiến thức và tiếp tục hoàn thiện bản thân cũng là một phần của hành trình trưởng thành.

Sau năm 1960, Đặng Văn Việt chuyển ngành, rời quân đội để tham gia công tác xây dựng kinh tế. Ông từng công tác trong lĩnh vực xây dựng cơ bản và thủy sản, sau đó nghỉ hưu năm 1980. Như vậy, cuộc đời ông không dừng lại ở những trận đánh trên Đường số 4. Từ giảng đường Y khoa đến kỳ đài Ngọ Môn, từ công việc tham mưu đến vị trí Trung đoàn trưởng, rồi từ quân đội chuyển sang công tác xây dựng đất nước, hành trình ấy trải qua nhiều vai trò khác nhau của một con người trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.

Đặng Văn Việt qua đời ngày 25/9/2021, hưởng thọ 102 tuổi. Nhưng nếu nhìn lại cuộc đời ông, điều còn lại không chỉ là biệt danh “Hùm xám Đường số 4”, cũng không chỉ là những trận đánh đã được ghi vào lịch sử. Có một hình ảnh khác rất đáng nhớ: một chàng sinh viên từng đứng giữa kinh thành Huế trong những ngày tháng Tám năm 1945, góp phần kéo lá cờ đỏ sao vàng lên kỳ đài Ngọ Môn; rồi từ đó bước vào một hành trình dài của chiến tranh, học tập và xây dựng.

Lịch sử đôi khi được nhớ bằng những chiến thắng lớn, những địa danh nổi tiếng hay những con số của một chiến dịch. Nhưng phía sau mỗi dấu mốc ấy vẫn là những con người cụ thể, với những lựa chọn cụ thể ở từng thời điểm. Câu chuyện Đặng Văn Việt vì thế có thể được đọc như câu chuyện về một thế hệ đã bước ra khỏi giảng đường khi đất nước cần họ, học cách trưởng thành giữa những thử thách của thời đại, rồi tiếp tục mang kiến thức và kinh nghiệm của mình phục vụ cuộc sống khi chiến tranh đã lùi xa. Từ lá cờ trên kỳ đài Ngọ Môn đến những con đường biên giới năm xưa, dấu chân của ông đã đi qua nhiều chương khác nhau của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.