Đặng Việt Châu - Người chiến sĩ cộng sản kiên trung ở Nhà tù Hỏa Lò
Đồng chí Đặng Hữu Rạng, tên thường gọi là Đặng Việt Châu sinh ngày 2-7-1914, tại làng Bách Tính (nay là xã Nam Trung), huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Ngay từ khi là học sinh, đồng chí đã tham gia các phong trào yêu nước. Tháng 3-1931, đồng chí được vinh dự kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Từ những ngày đầu tham gia hoạt động cách mạng, đồng chí Đặng Việt Châu luôn thể hiện tinh thần lạc quan cách mạng, tin tưởng vào con đường đã chọn.
Tháng 9-1931, Xứ ủy lâm thời Bắc Kỳ điều động đồng chí về làm biên tập báo “Tiến lên”, cơ quan ngôn luận của Xứ ủy tại Hải Phòng. Ngày 4-2-1932, đồng chí bị thực dân Pháp bắt tại cơ quan báo chí của Xứ ủy và đưa về Sở mật thám để tra khảo, sau đó chuyển về giam tại Nhà lao Hải Phòng. Sau 8 tháng, đồng chí tiếp tục bị chuyển lên Hà Nội, giam tại Nhà tù Hoả Lò. Tháng 11-1932, toà đại hình Hà Nội kết án đồng chí 5 năm tù giam.
Trong giai đoạn bị giam cầm ở các nhà tù hà khắc và tàn ác của chính quyền thực dân, đồng chí đã sáng tác nhiều bài thơ thể hiện tinh thần lạc quan cách mạng, ý chí chiến đấu của mình, đặc biệt là những bài thơ sáng tác trong ngục tù Hoả Lò.
Bằng bút pháp hài hước, lãng mạn và lạc quan cách mạng, đồng chí Đặng Việt Châu đã miêu tả chân thực hình ảnh của những tên cai ngục luôn dùng cực hình nhằm khuất phục ý chí của những chiến sĩ yêu nước, cách mạng Việt Nam qua bài thơ “Những tên tàn ác ở Nhà Pha Hỏa Lò Hà Nội”:
“Quái lạ ra tên một lũ người
Đầu trâu mặt ngựa tả không sai
Lê Bon, tên gọi, sao tàn ác
Văn Sĩ, mang danh cũng đánh người
Một mấu, mắm tôm chuyên thét mắng
Mèo già, Tây trẻ giỏi tìm soi
Đầu trò, Cậu Mã tay lừa gạt
Cai Thiện gian thâm nhếch miệng cười”.
Tháng 11-1933, đồng chí Đặng Việt Châu được tín nhiệm bầu làm Bí thư chi bộ Nhà tù Hoả Lò và cũng là một trong những Bí thư chi bộ trẻ nhất. Với nhiệm vụ phụ trách “Lao tù tạp chí” và công tác huấn luyện nội bộ, qua chi ủy, đồng chí và một số đảng viên khác còn ra thêm “Tạp chí vô sản” để tăng cường công tác tuyên truyền, góp phần nâng cao trình độ cho những đảng viên mới bị bắt giam. Hai tờ báo ra đúng thời gian và phục vụ kịp thời các lớp huấn luyện. Vì thế, hoạt động đấu tranh chính trị thời gian này diễn ra rất sôi nổi.
Với vai trò lãnh đạo trong chi bộ, đồng chí Đặng Việt Châu đã thể hiện rõ bản lĩnh chính trị và tài năng của mình không chỉ đấu tranh cho đời sống, sinh hoạt của anh em tù chính trị mà còn vẽ lên bức chân dung người mẹ đầy xúc cảm, sẵn lòng phục vụ mục đích lý tưởng của cách mạng qua bài thơ “Nhớ mẹ”.
Tháng 2-1935, diễn ra cuộc tổng khám xét toàn trại giam do Chánh mật thám Pháp chỉ huy, chúng phát hiện được nhiều chỗ cất giấu tài liệu, moi ra một rổ lớn sách báo kể cả những cuốn viết nhỏ, cuộn tròn đút vào từng mạch vữa khoét sâu. Ngay sau đó, đồng chí Đặng Việt Châu cùng một số đồng chí bị giải đến Sở mật thám để hỏi cung, rồi biệt giam trong xà lim.
Tuy bị nhốt biệt giam và tra tấn nhiều lần nhưng đồng chí Đặng Việt Châu không khai báo, không công nhận số tài liệu cai ngục thu được mà thể hiện sự thông minh, trong việc viết giả chữ để qua mặt bọn mật thám. Do không phát hiện được bằng chứng cụ thể, bọn mật thám buộc phải trả đồng chí về Nhà tù Hỏa Lò.
Bị coi là phần tử nguy hiểm, cuối tháng 5-1935, đồng chí Đặng Việt Châu bị thực dân Pháp đưa đến đến nhà tù Sơn La. Tháng 8-1936, đồng chí được trả tự do, tiếp tục con đường hoạt động cách mạng.
Cả cuộc đời cống hiến cho cách mạng, đồng chí Đặng Việt Châu đã thể hiện phẩm chất của một nhà lãnh đạo có bản lĩnh vững vàng, tấm gương sáng của người Đảng viên trung kiên.
Ghi nhận, tôn vinh những đóng góp to lớn đó, đồng chí Đặng Việt Châu đã được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng và nhiều phần thưởng cao quý khác.
