ĐẶNG VIỆT CHÂU – NHÀ CÁCH MẠNG KIÊN TRUNG - NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NỀN TÀI CHÍNH CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Lịch sử thường được nhớ bằng những con người đứng ở nơi ánh sáng rực rỡ nhất: những người chỉ huy trên chiến trường, những nhà lãnh đạo trong những thời khắc quyết định. Nhưng có một loại đóng góp âm thầm hơn, không tạo nên những tiếng vang trên chiến trường, lại quyết định một đất nước có đủ sức để tồn tại, xây dựng và đi qua những năm tháng gian khó hay không.

Đó là sức mạnh của nền tài chính quốc gia.

Và trong những năm đầu của nền Việt Nam mới, Đặng Việt Châu là một trong những người đã góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho nền tài chính cách mạng ấy.

Ông bước vào con đường cách mạng từ khi còn rất trẻ. Năm 1931, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và tham gia hoạt động trong phong trào công nhân ở Hải Phòng. Sau đó, ông nhiều lần bị thực dân Pháp bắt, bị kết án tù và lưu đày. Nhưng nhà tù không thể làm ông từ bỏ con đường đã lựa chọn. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong bộ máy chính quyền và các lĩnh vực kinh tế của đất nước.

Điều đặc biệt ở Đặng Việt Châu là con đường của ông không dừng lại ở đấu tranh giành chính quyền.

Khi đất nước bước vào một giai đoạn mới, ông đứng trước một nhiệm vụ không kém phần khó khăn: làm thế nào để một quốc gia vừa giành được độc lập có thể xây dựng được một nền kinh tế và tài chính đủ sức phục vụ sự nghiệp bảo vệ, kiến thiết đất nước?

Đó là một "bài toán không có sẵn đáp án".

Đặng Việt Châu cũng không xuất thân từ một trường đào tạo kinh tế chuyên nghiệp. Nhưng chính trong thực tiễn cách mạng, ông từng bước trưởng thành và được đánh giá là một nhà quản lý kinh tế có tư duy đổi mới. Nhà sử học Dương Trung Quốc từng nhận xét về thế hệ của ông như những người “tiên phong, khai mở”, phải tự mình bước qua những thử thách chưa từng có tiền lệ để phục vụ mục tiêu xây dựng đất nước.

Có lẽ đây chính là điều đáng nói nhất về Đặng Việt Châu:

Ông không chỉ tiếp nhận một nền tài chính có sẵn. Ông cùng thế hệ mình phải góp phần xây dựng nó từ những nền móng ban đầu.

Trong gần một thập kỷ giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Tài chính, từ năm 1965 đến năm 1974, ông lãnh đạo ngành Tài chính trong một hoàn cảnh đặc biệt khắc nghiệt: miền Bắc vừa xây dựng kinh tế, vừa phải đối phó với chiến tranh phá hoại; cả nước đồng thời phải huy động nguồn lực cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.

Trong hoàn cảnh ấy, tư duy của Đặng Việt Châu có một điểm rất đáng chú ý.

Ông không xem tài chính đơn thuần là chuyện thu được bao nhiêu tiền và chi bao nhiêu tiền.

Theo tư tưởng chỉ đạo được ngành Tài chính ghi nhận, ông coi kinh tế, sản xuất, kinh doanh và hiệu quả của hoạt động kinh tế là nền tảng tạo nên nguồn lực tài chính của Nhà nước. Nói cách khác, muốn có một nền tài chính vững chắc thì trước hết phải làm cho nền kinh tế có khả năng tạo ra nguồn lực bền vững.

Đó là một cách nhìn rất thực tế.

Bởi ngân sách không tự nhiên mà có.

Đằng sau một đồng ngân sách là sản xuất của người lao động, là hoạt động của doanh nghiệp và hợp tác xã, là nguồn lực của xã hội, là sự vận hành của cả nền kinh tế.

Vì thế, xây dựng tài chính quốc gia, theo cách nhìn ấy, không thể tách rời việc xây dựng nền kinh tế và phát huy sức mạnh của toàn xã hội.

Trong thời kỳ ông lãnh đạo ngành Tài chính, một nhiệm vụ quan trọng là huy động nguồn lực trong nước, tranh thủ sự giúp đỡ quốc tế và tập trung các nguồn lực cho những nhiệm vụ cấp thiết của đất nước. Đồng thời, ngành Tài chính phải điều chỉnh chính sách và cơ chế quản lý để phục vụ sản xuất, chiến đấu và đời sống nhân dân trong điều kiện chiến tranh.

Đằng sau những con số ngân sách tưởng như khô khan vì thế là một câu chuyện rất lớn:

Làm thế nào để từng đồng nguồn lực của đất nước được biến thành sức mạnh để bảo vệ và xây dựng Tổ quốc?

Đặng Việt Châu đã dành nhiều năm của cuộc đời mình cho câu hỏi ấy.

Nhưng dấu ấn của ông không chỉ nằm ở những chính sách được ban hành.

Ông còn đặc biệt quan tâm đến "con người".

Trong công tác đào tạo cán bộ tài chính, ông chỉ đạo mở rộng các hình thức đào tạo, chú trọng đào tạo cán bộ trẻ và cán bộ cấp phòng; tạo điều kiện để những cán bộ trẻ được tham dự các cuộc họp, tiếp cận thực tiễn và học hỏi kinh nghiệm. Đặc biệt, trong những năm 1967–1974, ngành Tài chính tổ chức đào tạo, bổ túc cho một số cán bộ tài chính là con em cán bộ miền Nam tập kết, chuẩn bị nguồn cán bộ cho nhiệm vụ sau ngày đất nước thống nhất.

Điều đó cho thấy một tư duy rất xa:

Xây dựng một nền tài chính không chỉ là xây dựng cơ chế, mà còn phải xây dựng con người có đủ năng lực để vận hành cơ chế ấy.

Một nền tài chính có thể được tạo nên bởi những văn bản và chính sách, nhưng để nó tồn tại lâu dài thì cần những thế hệ cán bộ tiếp tục hiểu, tiếp tục làm và tiếp tục phát triển nó.

Có lẽ vì thế mà khi nhìn lại sự nghiệp của Đặng Việt Châu, người ta không chỉ nhớ đến những chức vụ ông từng đảm nhiệm: Bộ trưởng Bộ Tài chính, Phó Thủ tướng Chính phủ, hay những trọng trách khác trong lĩnh vực kinh tế. Điều đáng nhớ hơn là dấu ấn của một thế hệ đã phải xây dựng nhiều thứ gần như từ đầu trong những hoàn cảnh vô cùng khắc nghiệt.

Nếu những người lính ngoài chiến trường dùng súng để bảo vệ đất nước, thì những người như Đặng Việt Châu đã chiến đấu trên một mặt trận khác — mặt trận kinh tế, tài chính và tổ chức nguồn lực quốc gia.

Mặt trận ấy không có tiếng súng.

Nhưng nếu không có nguồn lực, không có tổ chức, không có một nền kinh tế đủ sức đứng vững, thì một đất nước khó có thể vừa bảo vệ thành quả cách mạng, vừa xây dựng tương lai.

Bởi vậy, khi nói Đặng Việt Châu là một trong những người đặt nền móng cho nền tài chính cách mạng Việt Nam, đó không chỉ là sự ghi nhận một chức danh hay một giai đoạn công tác.

Đó là sự ghi nhận đối với một người đã góp phần biến những nguồn lực hữu hạn của một đất nước còn nhiều khó khăn thành sức mạnh phục vụ những nhiệm vụ lớn lao của dân tộc.

Và có lẽ điều sâu sắc nhất còn lại từ ông chính là một bài học về tư duy thực tiễn.

Không có con đường nào được trải sẵn cho những người đi trước.

Họ phải nhìn vào hoàn cảnh của đất nước, nhìn vào những gì mình có, hiểu những gì mình thiếu và từ đó tìm cách xây dựng.

Đặng Việt Châu đã đi qua một chặng đường như thế: từ một thanh niên yêu nước tham gia phong trào cách mạng, qua những năm tháng tù đày, đến một nhà lãnh đạo kinh tế – tài chính của đất nước. Cuộc đời ấy cho thấy một con người có thể trưởng thành không chỉ bằng sách vở, mà còn bằng thực tiễn, trách nhiệm và những thử thách của thời đại.

Ngày hôm nay, khi nhìn vào một nền kinh tế hiện đại với những hệ thống tài chính phức tạp, thật dễ quên rằng đã từng có một thời kỳ mọi thứ còn vô cùng sơ khai, và có những con người phải đặt những viên gạch đầu tiên.

Đặng Việt Châu là một trong những người đã đặt những viên gạch ấy.

Ông không để lại cho lịch sử một chiến thắng vang dội trên chiến trường.

Ông để lại một thứ âm thầm hơn:

"Một nền móng".

Mà đôi khi, trong lịch sử của một quốc gia, chính những người đặt nền móng — dù tên tuổi không phải lúc nào cũng được nhắc đến nhiều nhất — lại là những người giúp những công trình lớn của tương lai có thể đứng vững.

Đó chính là ý nghĩa sâu sắc nhất khi nhắc đến Đặng Việt Châu – người đặt nền móng cho nền tài chính cách mạng Việt Nam.