DANH HỌA, LIỆT SĨ TÔ NGỌC VÂN – BẬC THẦY SƠN DẦU VIỆT NAM, HIỆU TRƯỞNG ĐẦU TIÊN CỦA TRƯỜNG MỸ THUẬT KHÁNG CHIẾN VÀ NGỌI BÚT CHIẾN SĨ ANH DŨNG HY SINH TẠI ĐIỆN BIÊN PHỦ

• Đỉnh cao nghệ thuật sơn dầu thời kỳ Mỹ thuật Đông Dương:

Sinh ra tại Hà Nội, quê gốc ở làng Xuân Cầu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, Tô Ngọc Vân tốt nghiệp thủ khoa khóa II (1926 – 1931) Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Bằng việc làm chủ hoàn hảo kỹ thuật hội họa hàn lâm phương Tây kết hợp nhuần nhuyễn với tâm hồn phương Đông thuần khiết, ông đã nâng tầm nghệ thuật sơn dầu Việt Nam lên đỉnh cao rực rỡ.

Những kiệt tác bất hủ thời kỳ đầu như Thiếu nữ bên hoa huệ (1943), Thiếu nữ bên hoa sen (1944), Hai thiếu nữ và em bé (được công nhận là Bảo vật Quốc gia) đã trở thành biểu tượng kinh điển cho vẻ đẹp thanh nhã, đoan trang và lắng đọng của người phụ nữ Tràng An.

Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, đáp lại lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tô Ngọc Vân đã rũ bỏ hào quang chốn đô thành, dứt khoát đoạn tuyệt với tháp ngà nghệ thuật vị nghệ thuật để dấn thân trọn vẹn vào cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Ông tâm niệm sâu sắc lời dạy của Bác: "Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy". Ngòi bút của ông lập tức chuyển mình mạnh mẽ từ tranh chân dung thiếu nữ đài các sang khắc họa hiện thực cách mạng sôi nổi: hình ảnh anh bộ đội Cụ Hồ, các bà mẹ kháng chiến, người nông dân chia ruộng đất hay những đoàn dân công hỏa tuyến qua các tác phẩm tiêu biểu như Bác Hồ làm việc tại Bắc Bộ Phủ, Nghỉ chân bên đồi, Hai chiến sĩ...

Giữa muôn vàn gian khổ của chiến khu Việt Bắc, năm 1950, họa sĩ Tô Ngọc Vân được tin cậy giao trọng trách thành lập và làm Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Kháng chiến (tiền thân của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam).

Dưới sự dìu dắt tận tụy, tư tưởng tiến bộ và phương pháp sư phạm mẫu mực của ông, mái trường nơi rừng sâu đã đào tạo nên một thế hệ vàng họa sĩ cách mạng đầu tiên cho đất nước (như Lưu Công Nhân, Trần Lưu Hậu, Lê Huy Hòa...), đặt nền móng vững chắc cho nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam.

Năm 1954, khi Chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn cam go và quyết liệt nhất, người hiệu trưởng mẫu mực đã trực tiếp khoác ba lô, mang theo giá vẽ và sổ ký họa cùng đoàn quân xung trận ra tiền tuyến. Ông say mê ghi lại từng khoảnh khắc hào hùng của chiến sĩ, thanh niên xung phong và dân công xẻ núi mở đường.

Ngày 17 tháng 6 năm 1954 – chỉ ít lâu sau ngày chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu, trên đường công tác qua đèo Lũng Lô (cửa ngõ tiến vào chiến trường Điện Biên Phủ), một trận bom ác liệt của máy bay thực dân Pháp đã cướp đi sinh mạng của người danh họa kiệt xuất, để lại tập ký họa chiến trường còn vương vết đạn khói lửa. Sự hy sinh của ông là mất mát vô cùng to lớn nhưng đã hóa thành khúc tráng ca bất tử của nền nghệ thuật nước nhà.

Ghi nhận những cống hiến vĩ đại và sự hy sinh anh dũng cho Tổ quốc, Đảng và Nhà nước đã trao tặng danh họa Tô Ngọc Vân Huân chương Độc lập hạng Nhất và truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (đợt I, năm 1996) – phần thưởng cao quý nhất khẳng định tên tuổi của bậc danh tài dân tộc.

Tên tuổi của danh họa Tô Ngọc Vân ngày nay được trân trọng đặt cho các tuyến phố đẹp tại Thủ đô Hà Nội (quận Tây Hồ), Thành phố Hồ Chí Minh (quận Thủ Đức, Gò Vấp), thành phố Hải Phòng, Đà Nẵng và nhiều trường học lớn trên cả nước.