DANH HỌA NGUYỄN TƯ NGHIÊM – CÂY ĐẠI THỤ CỦA BỘ TỨ HUYỀN THOẠI "NGHIÊM - LIÊN - SÁNG - PHÁI", BẬC THẦY KẾT NỐI MỸ THUẬT DÂN GIAN VỚI TƯ DUY HIỆN ĐẠI
Bậc tài hoa đất Nghệ An và cái nôi Mỹ thuật Đông Dương:
Sinh ra tại làng Nam Kim, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An – vùng đất địa linh nhân kiệt, Nguyễn Tư Nghiêm là con trai của nhà Nho khoa bảng Nguyễn Tư Thứ. Sớm bộc lộ thiên tư hội họa sắc bén, ông thi đỗ vào khóa XV (1941 – 1946) của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng thời với các danh họa Bùi Xuân Phái, Huỳnh Văn Gấm...Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tài năng tạo hình độc đáo của ông đã bừng nở và gây chấn động giới nghệ thuật với bức tranh sơn dầu Người gác Văn Miếu (đoạt giải nhất Salon Unique năm 1944).
Người chiến sĩ kiên trung trên mặt trận văn hóa kháng chiến:
Khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, danh họa Nguyễn Tư Nghiêm hăng hái tham gia phong trào Việt Minh tại quê nhà, rồi dấn thân lên chiến khu Việt Bắc theo kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp.
Tại chiến khu gian khổ, ông trực tiếp giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Kháng chiến cùng danh họa Tô Ngọc Vân, vẽ tranh cổ động, ký họa chiến trường, làm báo và sáng tác phục vụ bộ đội và đồng bào. Bức tranh khắc gỗ màu nổi tiếng Trạm quân y (1948) và tác phẩm sơn mài kinh điển Con nghé (1957) ra đời từ giai đoạn này đã trở thành những mốc son bất hủ của mỹ thuật hiện thực cách mạng Việt Nam.
Cuộc cách mạng ngôn ngữ tạo hình – Đưa hồn cốt dân tộc vào nghệ thuật hiện đại:
Điểm xuất chúng nhất làm nên tên tuổi Nguyễn Tư Nghiêm chính là tư duy nghệ thuật vượt trước thời đại. Giữa lúc nhiều họa sĩ đi theo lối tả thực phương Tây, ông quyết định lội ngược dòng tìm về cội nguồn văn hóa bản địa:
Ông say mê nghiên cứu nghệ thuật chạm khắc đình làng thế kỷ XVI – XVIII, hoa văn trống đồng Đông Sơn,tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống.
Bằng thủ pháp cách điệu hình khối học hỏi từ nghệ thuật lập thể hiện đại kết hợp với những đường nét uốn lượn thô mộc, dung dị của mỹ thuật truyền thống, ông đã sáng tạo nên những kiệt tác để đời qua các đề tài trường thiên: Điệu múa cổ, Gióng, 12 con giáp, Kiều và Kim Trọng...
Tác phẩm sơn mài "Gióng" (sáng tác năm 1990) của ông – với bố cục biến ảo kỳ vĩ, tràn đầy nội lực hào khí Thăng Long – đã vinh dự được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Nhân cách kẻ sĩ thanh bạch và sự công nhận đỉnh cao:
Cả cuộc đời gần một thế kỷ, danh họa Nguyễn Tư Nghiêm sống vô cùng lặng lẽ, khiêm nhường trong căn gác nhỏ ở phố Tràng Tiền (Hà Nội). Ông từ chối mọi ồn ào danh lợi, khước từ những thị phi để sống như một đạo sĩ ẩn dật bên giá vẽ, trọn vẹn hiến dâng sức lực cho từng nhát cọ, từng mảng sơn.
Ghi nhận những cống hiến kiệt xuất của ông cho nền nghệ thuật dân tộc, Đảng và Nhà nước đã trao tặng danh họa Nguyễn Tư Nghiêm Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật ngay từ đợt I (năm 1996) – giải thưởng cao quý nhất của nền văn hóa nghệ thuật nước nhà.
Cả cuộc đời của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần tự tôn dân tộc sâu sắc: chứng minh rằng nghệ thuật đỉnh cao của nhân loại chỉ có thể thăng hoa khi bắt rễ sâu bền và giữ trọn cốt cách từ ngọn nguồn văn hóa dân gian của chính Tổ quốc mình.
Tên tuổi của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm ngày nay được trang trọng đặt cho các tuyến phố đẹp tại Thủ đô Hà Nội,Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều địa phương, mãi mãi là niềm tự hào sáng ngời của mỹ thuật và văn hóa Việt Nam hiện đại.
Noi gương sáng tinh thần lao động sáng tạo không ngừng nghỉ, sự kiên định với bản sắc dân tộc và tấm lòng tận tụy vì nghệ thuật của bậc tiền nhân Nguyễn Tư Nghiêm, thế hệ trẻ hôm nay nguyện không ngừng ra sức học tập, trau dồi tri thức, giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của cha ông, xung kích sáng tạo để đưa hình ảnh, trí tuệ và văn hóa Việt Nam tự tin tỏa sáng trên trường quốc tế.
