Danh Nhân Lê Quý Đôn Và Hành Trình Của Một Trí Tuệ Kiệt Xuất

Lịch sử phong kiến Việt Nam ghi nhận không ít bậc hiền tài, nhưng một danh thần kinh qua muôn vàn trọng trách, dấn thân trên khắp các mặt trận và sở hữu sức sáng tạo đồ sộ như Lê Quý Đôn thì quả là hiếm có. Sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống khoa bảng tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), ông sớm bộc lộ tư chất thông tuệ kiệt xuất. Con đường khoa bảng của ông chạm đỉnh cao khi ông lần lượt đỗ đầu cả ba kỳ thi lớn: Giải nguyên, Hội nguyên rồi đến Bảng nhãn.

Suốt sự nghiệp kinh bang tế thế dưới triều Lê - Trịnh, Lê Quý Đôn kinh qua hàng loạt chức vụ then chốt từ văn đến võ, từ triều đình trung ương như Tả hiệu điểm quyền Phủ sự, Thượng thư bộ Công cho đến các chức vụ đồn trú, thanh tra ở khắp mọi miền đất nước. Dù ở vị trí nào, ông cũng thể hiện bản lĩnh của một nhà trị quốc quyết liệt, dám đổi mới phong tục, cải cách đường lối chọn quan và minh bạch thuế khóa. Dù có lúc đứng trước những gièm pha, giáng chức giữa chốn quan trường phức tạp, ông vẫn giữ vững phẩm chất quang minh chính đại.

Dấu ấn ngoại giao của ông còn vươn tầm quốc tế. Trong chuyến đi sứ nhà Thanh năm 1760 trên cương vị Phó sứ, Lê Quý Đôn đã thẳng thắn bác bỏ tư tưởng coi thường sứ đoàn Đại Việt từ phía quan lại phương Bắc. Sự uyên bác, tài năng thi văn và tri thức sâu rộng của ông khiến các đại thần nhà Thanh cũng như sứ thần Triều Tiên phải thán phục, ngợi khen ông là bậc tài danh sánh ngang thánh hiền.

Không chỉ là một nhà chính trị sắc sảo, Lê Quý Đôn còn là một nhà bác học toàn năng với sức làm việc phi thường. Đi nhiều, quan sát rộng, ông ghi chép và biên soạn tới hơn 40 bộ sách thuộc đủ mọi lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, triết học đến thi văn. Những công trình đồ sộ như Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục hay Toàn Việt thi lục đã trở thành kho tàng tri thức vô giá cho hậu thế. Bên cạnh đó, tâm hồn thi sĩ của ông được gửi gắm qua hàng trăm bài thơ Hán-Nôm chan chứa tình yêu quê hương và dấu chân du ký khắp dải đất hình chữ S.

Cuộc đời của Lê Quý Đôn là minh chứng sống động cho tấm gương "nói đi đôi với làm", một trí tuệ kiệt xuất kết hợp giữa tinh thần phụng sự đất nước và sức sáng tạo nghệ thuật vượt thời gian.