DANH NHÂN VĂN HÓA NGUYỄN BỈNH KHIÊM – TRÍ TUỆ BẬC THẦY VÀ KHOA THI HỘI LỊCH SỬ TẠI MAO ĐIỀN
Vũ Thị Bích Việt
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585, tên thật là Nguyễn Văn Đạt, tự là亨 Hanh Phủ, hiệu là Bạch Vân居 士) là một trong những nhân vật lịch sử tầm cỡ nhất của Việt Nam thế kỷ XVI. Ông không chỉ là nhà giáo, nhà thơ lớn, nhà triết học kiệt xuất mà còn gắn liền với một sự kiện có ý nghĩa vô cùng đặc biệt đối với vùng đất Văn miếu Mao Điền.
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ra tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, Hải Dương (nay thuộc huyện Vĩnh Bảo, TP. Hải Phòng). Mặc dù có tài năng vượt trội từ nhỏ, nhưng do tình hình đất nước hỗn loạn dưới thời hậu Lê, ông quyết định ẩn dật, học tập và không tham gia các khoa thi. Mãi đến năm 1535, dưới thời nhà Mạc, khi xã hội tạm thời ổn định, ông mới đi thi ở tuổi 45.
Đặc biệt, khoa thi Đại khoa lịch sử năm Ất Mùi (1535) đó không diễn ra tại kinh thành Thăng Long mà được nhà Mạc quyết định tổ chức ngay tại Văn miếu Mao Điền (Cẩm Giàng, Hải Dương). Tại trường thi Mao Điền năm ấy, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập thứ Đệ nhất danh (Trạng nguyên). Sự kiện một vị Trạng nguyên vĩ đại đỗ đạt ngay trên đất Mao Điền đã trở thành mốc son chói lọi, biến nơi đây thành trung tâm giáo dục và thi cử lớn bậc nhất thời bấy giờ, làm rạng danh truyền thống hiếu học của đất xứ Đông.
Sau khi đỗ Trạng nguyên, Nguyễn Bỉnh Khiêm làm quan cho nhà Mạc đến chức Lại bộ Thượng thư. Khi thấy triều đình xuất hiện nhiều gian thần, ông dâng sớ xin chém 18 tên nịnh thần nhưng không được chấp thuận. Không ngần ngại quyền vị, ông xin cáo quan về quê mở trường dạy học bên sông Liêm Khê, lấy hiệu là Bạch Vân cư sĩ và dựng Am Bạch Vân. Trường học của Trạng Trình đã đào tạo nên hàng loạt nhân tài cho đất nước như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Lương Hữu Khánh...
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
Không chỉ là thầy giáo vĩ đại, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn là một nhà chiến lược kiệt xuất với khả năng dự báo lịch sử phi thường. Những lời khuyên của ông đã định hình cục diện chính trị Việt Nam suốt nhiều thế kỷ: Ông khuyên nhà Mạc "Cố giữ đất Cao Bằng thì có thể kéo dài sự nghiệp"; khuyên chúa Trịnh "Rút lui giữ chùa thờ Phật thì sống" (giữ nhà Lê để xưng vương); và đặc biệt lời khuyên cho chúa Nguyễn Hoàng: "Hoành Sơn nhất dải, vạn đại dung thân" đã mở ra tiến trình mở mang bờ cõi về phương Nam của dân tộc.
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm trút hơi thở cuối cùng vào năm 1585, hưởng thọ 95 tuổi. Tấm gương hiếu học, khí tiết trong sạch và trí tuệ siêu việt của ông luôn là niềm tự hào vô bờ bến được tôn vinh trang trọng tại không gian linh thiêng của Văn miếu Mao Điền.
