Danh nhân văn hóa Phan Văn Trị

Từ tranh luận về quan điểm cuộc sống đến tranh luận giữa hai hệ tư tưởng, đả phá đối phương về những hành vi sai trái… để bảo vệ chính kiến, lập trường của mình. Họ từ hai đối thủ hoặc nhóm này với nhóm khác. Trong đó cuộc bút chiến nổi bật nhất ở thế kỷ X1X giữa nhà thơ -chiến sĩ Phan Văn Trị với tên tay sai, đầu hàng giặc Pháp – Tôn Thọ Tường qua mười bài xướng – họa liên hoàn theo thể thơ Đường luật hãy còn ngời sáng như vì sao trên bầu trời văn học. Ông đã đánh đổ, vạch trần sự ngụy biện, bao che về hành vi đê hèn, tán tận lương tâm của kẻ phản bội Tổ quốc, dân tộc bằng ngòi bút tài hoa của mình. Chẳng riêng gì giới văn nghệ sĩ mà dân ta ai ai cũng đều biết đến sự kiện chính trị, văn học ấy.

 Cử nhân Phan Văn Trị sinh năm 1830, tại Hưng Thạnh, Bảo An, Vĩnh Long, nay là xã Thạnh Phú Đông, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Mất ngày 16 tháng năm, năm Canh Tuất ( 22-6-1910) tại Phong Điền Cần Thơ, nay là xã Nhơn Ai, huyện Phong Điền, tỉnh Cần Thơ. Thọ 80 tuổi. Ông đổ cử nhân khoa thi năm Kỷ Dâu – Tự Đức thứ 2 ( 1849).Ông là một danh nhân văn hóa thời cận đại, lớn lên đang lúc giặc Pháp mới đặt nền tảng cai trị lên đất nước ta (1858). Thi đỗ đạt nhưng vì bất mãn chốn quan trường, áo mão cân đai, ông không ra làm quan, chỉ đi dạy học, sáng tác  thơ văn và lấy ngọn bút của mình trực tiếp chống Pháp, lên án vua quan nhà Nguyễn ươn hèn, bán nước. Ông sống cuộc đời thanh bần, lưu lạc đó đây. Có lúc ông tham gia tổ chức chống Pháp ở Gia Định, nhưng tổ chức này bị giặc Pháp đán áp, ông lui về Cần Thơ sống cho đến cuối đời. Số tác phẩm của ông không nhiều, nhưng sự nghiệp văn chương yêu nước của ông trải qua hơn một thế kỷ hãy còn nguyên giá trị ban đầu của nó. Chính vì vậy, qua một thời gian dài nhiều nhà nghiên cứu đã cất công đi tìm hiểu cuộc dời, thân thế sự nghiệp của ông. Trong số người ấy có tác giả Nguyễn Văn Châu, người con của đất Bến Tre đã nhiều năm miệt mài nghiên cứu, đến năm 1991 ông đã hoàn thành công trình của mình bằng quyển sách “Phan Văn Trị, con người, quê quán và sự nghiệp”. Trong đó có đoạn ông viết:

“… Phan Văn Trị xứng đáng là ngọn cờ tiêu biểu cho dòng văn học yêu nước chống Pháp của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ cận đại. Phan Văn Trị là một ngôi sao sáng, lung linh ánh thép, rực rỡ hào khí Đồng Nai – Gia Định…”

Sự nghiệp văn chương của Phan Văn Trị đã đóng góp rất lớn vào kho tàng văn học nước nhà. Cuộc đời ông không ít chìm nổi, gian truân cực khổ, trăm cay nghìn đắng trong cảnh nước mất nhà tan. Song, ông vẫn giữ khí tiết của bậc danh nho yêu nước. Sự giàu sang, chức tước không khuất phục được ông. Ông luôn thể hiện một nhân cách lớn của bậc trí sĩ, chí sĩ kiên cường, bất khuất.