Danh nhân văn hóa Vũ Phạm Khải

Vũ Phạm Khải (1807 – 1872), hiệu Dực Am, không chỉ là một vị quan thanh liêm mà còn là một tượng đài về khí tiết và trí tuệ, một "ngọn hải đăng" dẫn đường cho sĩ phu Bắc Hà trong giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Sinh ra tại làng Thổ Mật, xã Yên Mạc, huyện Yên Mô, Ninh Bình – vùng đất địa linh nhân kiệt, ông sớm bộc lộ tư chất phi thường, đỗ Tiến sĩ vào năm 26 tuổi và bước chân vào quan trường với một tâm thế vì dân phục vụ. Suốt hành trình phụng sự qua ba triều đại Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, ông đã để lại dấu ấn sâu đậm không chỉ ở năng lực quản trị với chức danh Bố chính hay Tả thị lang bộ Hình, mà còn ở bản lĩnh của một bậc hiền tài dám nói thẳng, nói thật. Giữa chốn triều đình lắm phe phái, Vũ Phạm Khải nổi lên như một nhân cách thép, nhiều lần dâng sớ can gián nhà vua về những chính sách hà khắc hay việc chi tiêu lãng phí, dù biết rằng sự thẳng thắn ấy có thể khiến mình bị giáng chức hay đẩy đi viễn xứ.

Khi bóng đen của thực dân Pháp bắt đầu bao phủ bờ cõi, Vũ Phạm Khải đã khẳng định vị thế của một trí thức yêu nước nhiệt thành khi đứng vững trong phái chủ chiến. Ông không cam chịu nhìn giang sơn rơi vào tay giặc, cũng không chấp nhận thái độ cầu hòa nhu nhược của một bộ phận đình thần. Những áng văn chương của ông thời kỳ này như Dực Am văn tập không chỉ là những dòng chữ trau chuốt mà là tiếng lòng đau xót trước cảnh nước mất nhà tan, là lời hiệu triệu tinh thần tự tôn dân tộc. Với cương vị Tế tửu Quốc Tử Giám – người đứng đầu cơ quan giáo dục cao nhất cả nước, ông đã dành tâm huyết cả đời để uốn nắn nhân cách cho các thế hệ học trò, răn dạy họ rằng đạo học phải gắn liền với đạo làm người và trách nhiệm với quốc gia. Di sản của ông còn trải dài sang lĩnh vực sử học và địa lý khi ông tham gia hiệu đính bộ Đại Nam nhất thống chí, góp phần định hình bản đồ văn hóa và cương vực thiêng liêng của Tổ quốc.

Để tri ân và tiếp nối truyền thống hiếu học của vị danh nhân này, ngôi trường mang tên ông – Trường THPT Vũ Phạm Khải tại huyện Yên Mô, Ninh Bình – đã được thành lập và trở thành niềm tự hào của người dân đất cố đô. Ngôi trường không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức mà còn là "vườn ươm" bồi đắp tâm hồn, nơi thế hệ trẻ hằng ngày được nhắc nhớ về tấm gương của vị Tiến sĩ tài đức vẹn toàn. Học sinh dưới mái trường Vũ Phạm Khải luôn được giáo dục về lòng yêu nước, ý thức tự lực tự cường và tinh thần trung thực – những giá trị cốt lõi mà ông đã theo đuổi suốt đời. Hằng năm, thầy và trò nhà trường thường xuyên tổ chức các hoạt động dâng hương tại đền thờ ông, coi đó là một nghi thức thiêng liêng để tiếp thêm động lực học tập. Việc mang tên một danh nhân văn hóa không chỉ là một danh dự lớn lao mà còn là lời nhắc nhở không ngừng nghỉ về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị đạo đức, trí tuệ mà Vũ Phạm Khải đã dày công tạo dựng cho dân tộc.

Nhìn lại cuộc đời của cụ, trong lòng mỗi người hậu thế chúng ta không khỏi dâng lên một niềm tự hào xen lẫn sự cảm phục sâu sắc. Giữa những phong ba bão táp của lịch sử, hình ảnh một cụ đồ Dực Am với đôi vai gầy nhưng khí tiết lồng lộng như tùng như bách đã trở thành điểm tựa tinh thần vững chãi. Ta cảm nhận được trong từng dòng sớ can gián nhà vua không chỉ là sự uyên bác của một bậc đại tri thức, mà còn là nhịp đập thổn thức của một trái tim yêu nước thương dân đến tột cùng. Cảm xúc ấy càng trở nên thiêng liêng hơn khi chúng ta bước chân vào ngôi trường mang tên ông. Dưới mái trường ấy, dường như hơi ấm trí tuệ và tinh thần quật cường của cụ vẫn đang hiện hữu trong từng trang sách, từng bài giảng. Cảm giác được học tập, được rèn luyện dưới bóng mát của một nhân cách lớn khiến ta thấy mình nhỏ bé nhưng cũng đầy khát vọng. Ta không chỉ học kiến thức, mà còn học cách làm người, học cách giữ gìn "cái tâm trong, cái trí sáng" giữa dòng đời vạn biến. Vũ Phạm Khải không chỉ là một cái tên trong sử sách, ông là ngọn lửa mồi cho những hoài bão của tuổi trẻ hôm nay, nhắc nhở chúng ta rằng: giá trị đích thực của một con người không nằm ở tước vị cao thấp, mà ở những di sản đạo đức và tình yêu mà họ để lại cho quê hương. Đứng trước anh linh của cụ, mỗi chúng ta đều tự hứa sẽ sống sao cho xứng đáng với mảnh đất Ninh Bình hào hùng, xứng đáng với danh xưng người học trò dưới mái trường mang tên vị danh sĩ tài hoa bậc nhất cố đô.