Danh sĩ khảng khái dưới triều Tây Sơn
La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp (1723–1804) là một danh sĩ nổi tiếng của Việt Nam thế kỷ XVIII, được người đương thời kính trọng bởi học vấn uyên bác, đạo đức và khí tiết. Ông sinh ngày 24-9-1723 tại làng Nguyệt Ao, huyện La Sơn, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1743, khi mới 21 tuổi, Nguyễn Thiếp thi đỗ Hương Cống, sau đó được bổ làm Huấn Đạo rồi Tri huyện Thanh Chương, Nghệ An. Tuy không có địa vị khoa bảng cao, ông sớm được biết đến là người có học vấn và phẩm hạnh. Chứng kiến cảnh xã hội rối ren, ông dần chán ghét chốn quan trường và đến năm 1786 quyết định từ quan, lên núi Thiên Nhẫn sống ẩn dật, lấy hiệu La Sơn Phu Tử. Từ đó, danh tiếng của ông càng lan rộng, nhiều người tìm đến học hỏi và tôn ông là bậc thầy.
Điều làm nên nét đặc biệt trong con người Nguyễn Thiếp là sự thận trọng và cứng cỏi trước những lời mời ra giúp việc. Chúa Trịnh nhiều lần mời ông ra làm quan nhưng đều bị từ chối. Khi Nguyễn Huệ muốn thu phục các sĩ phu Bắc Hà, Trần Văn Kỷ đã tiến cử Nguyễn Thiếp là người có đạo học sâu sắc. Nguyễn Huệ cũng nhiều lần gửi thư mời ông xuống núi. Đặc biệt, trong ba lần đầu, Nguyễn Thiếp đều từ chối và trả lại cả lễ vật được gửi kèm. Trong thư hồi đáp, ông khiêm nhường cho rằng mình tài năng không có gì hơn người và chỉ quen giảng dạy Tứ thư, không am hiểu binh pháp. Tuy nhiên, phía sau sự khiêm nhường ấy là thái độ nhất quán của một người không dễ dàng đặt mình vào bất kỳ chính quyền nào khi chưa hiểu rõ người đứng đầu và mục đích của họ.
Bước ngoặt đến vào năm 1788, khi Nguyễn Huệ tiếp tục mời ông ra gặp tại đại doanh ở núi Nghĩa Liệt, gần bến Phù Thạch. Trong thư, Nguyễn Huệ viết rằng thiên hạ đang khốn khổ, nếu không cùng Phu tử cứu giúp thì không biết trông cậy vào ai. Lời mời chân thành ấy đã chạm đến tấm lòng của Nguyễn Thiếp, vốn luôn nặng lòng với đất nước và nhân dân. Sau cuộc gặp, ông vẫn giữ thái độ dè dặt nhưng bắt đầu nhận lời cộng tác. Nguyễn Huệ còn giao cho ông xem xét địa thế Nghệ An để xây dựng Phượng Hoàng trung đô. Chính trong giai đoạn này, Nguyễn Thiếp từng bước trở thành một trong những trí thức có ảnh hưởng đối với triều Tây Sơn.
Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của Nguyễn Thiếp gắn với cuộc kháng chiến chống quân Thanh cuối năm 1788. Khi Nguyễn Huệ dừng quân ở Nghệ An và hỏi ông về cách đối phó với quân Thanh, Nguyễn Thiếp cho rằng quân Thanh từ xa tới, quân lính mệt mỏi và chủ quan; nếu đánh nhanh thì không quá mười ngày có thể phá được. Lời nhận định ấy phù hợp với quyết tâm của Nguyễn Huệ và sau đó cuộc tiến quân thần tốc của quân Tây Sơn đã giành thắng lợi vào đầu năm 1789. Sau chiến thắng, Nguyễn Thiếp càng tin tưởng vào Nguyễn Huệ và vào khả năng xây dựng lại đất nước. Ông vào Phú Xuân cộng tác với Tây Sơn, đem những điều mình suy nghĩ về quốc kế dân sinh trình bày với nhà vua.
Trong những điều Nguyễn Thiếp đề xuất, đáng chú ý nhất là quan niệm về giáo dục. Ông cho rằng việc học không nên chỉ nhằm tìm kiếm công danh mà trước hết phải giúp con người hiểu đạo lý và biết đem điều đã học ra thực hành. Ông đề nghị mở rộng việc học ở các địa phương, để nhiều người có cơ hội được học; việc học cần tiến hành tuần tự từ thấp đến cao, trước hết bồi dưỡng nền tảng rồi mới học đến Tứ thư, Ngũ kinh và sử sách. Quan niệm ấy được thể hiện trong bản tấu năm 1791, khi ông nhấn mạnh rằng khi việc học và đạo làm người được coi trọng thì nhân tài mới có thể thành tựu, triều đình mới chính và thiên hạ mới được trị. Sau đó, Nguyễn Thiếp được Quang Trung giao giữ chức Sùng chính viện Trưởng, phụ trách việc dạy học và chỉ đạo công việc dịch sách Hán, Nôm.
Sau khi Quang Trung qua đời, viện Sùng chính dừng hoạt động. Vua Cảnh Thịnh từng mời Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân nhưng ông không thể giúp cứu vãn cơ đồ Tây Sơn. Về sau, Nguyễn Ánh cũng tỏ ý trọng đãi nhưng ông từ chối cộng tác và trở lại cuộc sống trên núi. Đầu năm 1804, Nguyễn Thiếp qua đời, hưởng thọ 81 tuổi. Người dân địa phương lập đền thờ để tưởng nhớ ông; đền thờ La Sơn phu tử tại quê hương về sau được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Hơn hai thế kỷ sau ngày ông mất, Nguyễn Thiếp vẫn được nhắc đến như một nhà Nho có học vấn, một người thầy và đặc biệt là một danh sĩ giữ được khí tiết trước những biến động lớn của thời cuộc.
Điều đáng nhớ ở La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp không chỉ nằm ở những lời dự đoán hay những đóng góp dưới triều Tây Sơn, mà còn ở cách ông lựa chọn con đường của mình. Ông từng rời bỏ quan trường để sống cuộc đời ẩn dật, nhiều lần từ chối lời mời của Nguyễn Huệ và chỉ bước xuống núi khi tin rằng mình có thể góp phần vào việc cứu dân, giúp nước. Với Nguyễn Thiếp, học vấn không tách rời trách nhiệm đối với xã hội. Chính sự kết hợp giữa học vấn, đạo đức và khí tiết ấy đã làm nên uy tín đặc biệt của La Sơn phu tử trong lịch sử văn hóa Việt Nam.
