DANH SĨ NGUYỄN THÔNG: BẬC TRÍ THỨC CANH TÂN VÀ KHÍ TIẾT KẺ SĨ ĐẤT PHƯƠNG NAM

Người Con Đất Long An Đỗ Cao Lọt Chốn Quan TrườngNguyễn Thông sinh ngày 28/5/1827 tại làng Bình Thạnh, huyện Tân Thạnh, phủ Tân An, tỉnh Gia Định (nay thuộc xã Phú Ngãi Trị, huyện Châu Thành, tỉnh Long An). Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo nhưng giàu lòng nhân ái, ông sớm bộc lộ tư chất thông minh lỗi lạc, là học trò xuất sắc của huấn đạo Võ Trường Toản thế hệ sau. Năm 1849, dưới triều vua Tự Đức, ông đi thi và đỗ Cử nhân (khoa Kỷ Dậu) khi mới 22 tuổi.Bước vào chốn quan trường, ông nổi tiếng là vị quan thanh liêm, thẳng thắn, kinh qua nhiều chức vụ quan trọng từ miền Bắc ra miền Trung như: Đốc học Vĩnh Long, Biện lý bộ Hình, Án sát Khánh Hòa, Án sát từ Quảng Ngãi. Ở bất kỳ nơi đâu, ông luôn đặt lợi ích của nhân dân lên hàng đầu, kiên quyết dẹp bỏ tệ nạn tham nhũng, ức hiếp dân lành của cường hào ác bá, được nhân dân khắp nơi mến mộ gọi bằng hai chữ "Thầy thông".Sát Cánh Kháng Pháp Và Cuộc "Tỵ Địa Vị Quốc" Lịch SửNăm 1859, khi thực dân Pháp nổ súng tấn công thành Gia Định, Nguyễn Thông đang làm việc tại kinh đô Huế đã lập tức dâng sớ xin triều đình cho gia nhập quân đội Nam tiến kháng chiến. Ông được cử làm trợ lý cho Thống đốc quân vụ Tôn Thất Hiệp, trực tiếp tham gia xây dựng đại đồn Chí Hòa để cản bước tiến của quân thù.Năm 1862, sau khi triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, Nguyễn Thông được bổ nhiệm làm Đốc học Vĩnh Long. Trước sự lấn tới, o ép của thực dân Pháp đối với 3 tỉnh miền Tây còn lại, ông đã đứng ra tổ chức cuộc "Tỵ địa văn hóa" lịch sử.

• Bảo vệ hài cốt tiền nhân: Ông cùng các sĩ phu yêu nước (như Phan Thanh Giản) bí mật cải táng, dời tro cốt của người thầy vĩ đại Võ Trường Toản từ vùng đất bị giặc chiếm đóng Gia Định về vùng an toàn Ba Tri (Bến Tre).

Nhà Doanh Điền Kiệt Xuất Khai Phá Vùng Đất Bình ThuậnDi sản bền vững và to lớn nhất của Nguyễn Thông đối với dải đất miền Trung chính là tư duy canh tân và kinh tế vượt thời gian. Định cư tại Phan Thiết (Bình Thuận), ông được triều đình bổ nhiệm làm Dinh điền sứ, giao trọng trách khai hoang, lập ấp.

• Khai phá đất hoang, an dân: Ông lội ruộng, xuyên rừng, quy hoạch thủy lợi và chiêu mộ người dân tỵ địa từ Nam Kỳ ra để khai sinh ra những làng ấp trù phú dọc lưu vực sông Cái, vùng Đồng Me. Ông giúp hàng vạn người dân nghèo có kế sinh nhai, ổn định cuộc sống và giữ vững chủ quyền vùng biên viễn.

Nhà Sử Học, Nhà Thơ Với Hào Khí Ái QuốcKhông chỉ giỏi trị lý, Nguyễn Thông còn là một nhà văn hóa lớn, nhà sử học lỗi lạc của vương triều nhà Nguyễn. Với tư cách là Phó tổng tài Quốc sử quán, ông đã trực tiếp biên soạn, hiệu đính nhiều bộ sử, sách địa lý vô giá của dân tộc như Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Việt sử cương giám khảo lược.Tâm hồn nghệ sĩ của ông thăng hoa qua những tập thơ Kỳ Xuyên văn tập, Kỳ Xuyên thi tập. Thơ văn của ông phản ánh trọn vẹn hào khí ái quốc, nỗi đau đau xót trước cảnh nước mất nhà tan và ca ngợi khí tiết kiên cường, bất khuất của những người lính, người nông dân nghĩa quân Nam Bộ đấu tranh chống giặc Pháp.Di Sản Sống Mãi Với Thời GianNguyễn Thông tạ thế ngày 7/7/1884 tại Phan Thiết, hưởng thọ 57 tuổi, giữa lúc những hoài bão canh tân đất nước chưa kịp hoàn thành trọn vẹn. Cuộc đời ông là tấm gương sáng ngời về một trí thức hành động: yêu nước sắt son, thanh liêm chính trực, dám nghĩ, dám làm và trọn đời phục vụ vì sức khỏe và hạnh phúc của nhân dân lao động.

• Khu di tích lịch sử: Hiện nay, Khu mộ và đền thờ danh sĩ Nguyễn Thông tại chân đồi Bài Nài, phường Phú Hài, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận đã được Nhà nước xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, trở thành điểm du lịch tâm linh thiêng liêng thu hút hàng triệu du khách về chiêm bái.