Danh tướng Nguyễn Tri Phương và những chuyện như huyền thoại

“Khí thiêng liêng un đúc bởi sơn xuyên

Tính cứng cỏi đua chen cùng tòng bá

Trổ tài văn võ hùng anh

Giúp nước xương minh rạng rỡ”.

Lâu nay, nhân vật lịch sử Nguyễn Tri Phương được đồng liêu đương thời ngợi ca qua thơ dân gian và được biết đến là một vị tướng xông pha trận mạc. Nhưng tìm hiểu kỹ đời cụ, Đào Đăng Vỹ cho hay “trong sự nghiệp của Nguyễn Tri Phương có một công trình vĩ đại mà ít khi được nhắc đến, đó là công lao khai hoang lập ấp ở Nam kỳ”.

Được biết, sau khi từ huyện vào làm quan ở kinh, đến năm 1850, ông được vua cải tên từ Nguyễn Văn Chương thành Nguyễn Tri Phương với ý nghĩa dũng mãnh mà còn lắm mưu chước, rồi được sung làm Khâm sai Tổng thống Quân vụ Đại thần ở Nam kỳ, sau bổ làm Kinh lược Đại sứ Nam kỳ.

Vào Nam kỳ, Nguyễn Tri Phương tìm hiểu, nhận thức rõ nguồn lợi nông nghiệp dồi dào nơi đây, thấy dân tình nay hợp mai tan kiểu du mục, đời sống không ổn định. Ông dâng sớ xin vua cho khẩn đất lập đồn điền để mưu lợi cho dân, tổ chức việc canh phòng làng xóm cho dân được yên ổn làm ăn, lại xin tạm tha thuế chợ, thuế đò. Vị khâm sai còn chiêu mộ dân, lập đồn điền khai khẩn đất hoang làm nông nghiệp, nhờ đó “thêm gạo lúa chẳng những đủ dùng mà còn dư bán ra ngoài, chở ra các tỉnh miền Trung”. Dân khẩn đất, được làm chủ ruộng, yên ổn làm ăn, đời sống thêm no ấm. Kết quả là lập được 21 cơ đồn điền, tạo lập 100 làng liền nhau an cư lạc nghiệp.

Để quốc sách đồn điền được thực hiện quy củ, lâu dài và an dân, Nguyễn Tri Phương đề xuất và được vua đồng ý khi quy chức trách cho quan lại lục tỉnh từ tổng đốc đến tri huyện phải quan tâm, thường xuyên kinh lý đốc thúc dân khẩn hoang, lo cày cấy, trị trộm cướp; kẻ nào làm tốt thì thưởng, bê trễ thì nghiêm trị. Bản thân ông thường xuyên đi thực tế, tìm hiểu dân tình.

Với những biện pháp ấy, đến năm 1857, công việc có những thành tựu bước đầu như lời tâu của ông với vua: “Hiện nay sáu tỉnh đều được mùa gạo ăn đầy đủ. Nếu được mùa luôn như thế thì việc đồn điền sẽ được thành tựu”. Sự nghiệp an dân của Nguyễn Tri Phương đã được tác phẩm khẳng định rõ như thế.

Chẳng những vậy, Nguyễn Tri Phương còn có tầm nhìn xa khi đề xuất lập kho trữ lúa gạo phòng lúc mất mùa; phân trữ lúa gạo từ Nam kỳ mỗi tỉnh một ít để dùng cho việc quân khi cần...