DANH TƯỚNG ÔNG ÍCH KHIÊM
DANH TƯỚNG ÔNG ÍCH KHIÊM: BẢN LĨNH KẺ SĨ VÀ KHÍ TIẾT BẤT KHUẤT TRÊN MẢNH ĐẤT ĐÀ NẴNG
________________________________________________________________________
Trong tiến trình mở cõi và giữ nước của dân tộc, dải đất miền Trung đầy nắng gió luôn là nơi rèn đúc nên những bậc hào kiệt có cá tính mạnh mẽ và lòng yêu nước nồng nàn. Giữa những tên tuổi lẫy lừng của mảnh đất Đà Nẵng.Ông Ích Khiêm nổi lên như một hiện tượng đặc biệt—một vị tướng không chỉ giỏi cầm quân mà còn là biểu tượng của sự cương trực, một trí tuệ vượt thời đại. Cuộc đời ông gắn liền với những thăng trầm của triều Nguyễn và đặc biệt là những trang sử oai hùng tại cửa biển Đà Nẵng những năm đầu kháng Pháp.
I.THẦN ĐỒNG ĐẤT PHONG LỆ VÀ CON ĐƯỜNG KHOA BẢNG TƯƠI SÁNG
Ông Ích Khiêm (1829 – 1884), tự là Mục Chi, sinh ra tại làng Phong Lệ, một vùng đất giàu truyền thống văn hóa nằm bên dòng sông Cẩm Lệ hiền hòa.Dòng sông này không chỉ bồi đắp phù sa cho xóm làng mà còn nuôi dưỡng nên một tâm hồn cương trực, một trí tuệ sắc sảo ngay từ thuở thiếu thời.
Ngay từ thuở nhỏ, cậu bé họ Ông đã nổi danh khắp vùng về sự thông minh thiên bẩm. Dân gian còn kể lại rằng, tư chất của ông vượt xa bạn bè đồng trang lứa, học một biết mười, đối đáp trôi chảy các điển tích khó.Năm 1847, dưới triều vua Thiệu Trị, khi mới vừa tròn 15 tuổi, Ông Ích Khiêm đã vượt qua hàng ngàn sĩ tử để đỗ Cử nhân tại trường thi Thừa Thiên. Trong lịch sử khoa bảng triều Nguyễn, việc một thiếu niên đỗ cao ở độ tuổi còn rất trẻ như vậy là một hiện tượng vô cùng hiếm có. Danh hiệu “nhà khoa bảng trẻ nhất triều Nguyễn” không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Ông mà còn trở thành một phần di sản văn hóa quý giá của mảnh đất Cẩm Lệ cho đến tận ngày nay.
II. SỰ NGHIỆP BINH ĐAO VÀ CHIẾN CÔNG TẠI CỬA BIỂN ĐÀ NẴNG (1858 – 1860)
Khác với số đông các vị khoa bảng thường chọn con đường văn chương quan lộ an nhàn, Ông Ích Khiêm sớm nhận thấy vận nước đang đứng trước họa xâm lăng. Ông hiểu rằng, khi chủ quyền dân tộc bị đe dọa, ngòi bút phải đi đôi với thanh gươm. Chính vì vậy, ông đã quyết định dấn thân vào nghiệp võ, dùng tài thao lược của mình để phụng sự quốc gia.Với tài thao lược thiên bẩm, ông nhanh chóng trở thành một tướng lĩnh nòng cốt, mang theo tư duy của một người trí thức vào trong trận mạc.
Khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công cửa biển Đà Nẵng vào ngày 01/09/1858, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam, Ông Ích Khiêm lúc bấy giờ đang giữ chức Tả vệ Thiên hộ. Ông đã cùng với danh tướng Nguyễn Tri Phương kiên cường tổ chức kháng chiến với những kế sách tiêu biểu
1.Xây dựng phòng tuyến Liên Trì:Ông đã trực tiếp tham gia chỉ đạo thiết lập hệ thống đồn lũy vững chãi, mà đặc sắc nhất là việc vận dụng địa hình tự nhiên với hào sâu và những lũy tre dày đặc. Trong tư duy của ông, lũy tre không chỉ là biểu tượng của làng quê mà đã trở thành một thứ vũ khí lợi hại, một hàng rào thép gai thiên nhiên ngăn chặn bộ binh địch, buộc chúng phải phơi mình trước hỏa lực tầm thấp của quân ta.
2.Vận dụng chiến thuật du kích: Với sự am hiểu tường tận từng khúc sông Cẩm Lệ, từng bờ đất Hòa Vang, Ông Ích Khiêm đã tiên phong tổ chức nên những đội quân tinh nhuệ. Ông không đánh trực diện khi kẻ thù đang mạnh, mà dùng chiến thuật “tỉa dần sinh lực”, tận dụng làng mạc làm điểm tựa và sông ngòi làm mồ chôn địch. Những trận tập kích bất ngờ, đầy mưu mẹo của ông đã khiến liên quân Pháp luôn sống trong trạng thái bất an ngay trên mảnh đất chúng định chiếm đóng.
3.Chiến lược cầm chân kẻ thù:Điểm sáng chói lọi nhất trong sự nghiệp binh nghiệp của Ông Ích Khiêm trong giai đoạn này chính là góp công lớn vào việc bẻ gãy chiến lược “Đánh nhanh thắng nhanh” của liên quân Pháp – Tây Ban Nha. Với sự kiên cường và cách đánh sáng tạo, ông cùng quân dân Đà Nẵng đã cầm chân kẻ thù suốt 18 tháng ròng rã trên dải cát Sơn Trà. Đây được coi là một kỳ tích của quân đội nhà Nguyễn, bởi nó trực tiếp buộc thực dân Pháp phải từ bỏ ý định đánh thẳng ra kinh đô Huế từ hướng biển. Việc quân xâm lược phải rút lui và chuyển quân vào phía Nam trong thế bị động đã chứng minh tầm nhìn chiến thuật đúng đắn của những vị tướng như Ông Ích Khiêm trong việc tận dụng thế trận lòng dân và địa hình bản địa.
Sử cũ vẫn còn lưu lại những trang viết đầy ngưỡng mộ về một vị võ quan không chỉ đánh bằng sức mà còn đánh bằng “mưu”. Ông đặc biệt điêu luyện trong việc sử dụng hỏa công và thiết lập các trận địa mai phục đầy biến hóa, biến những thứ đơn sơ nhất thành vũ khí khiến quân địch nhiều phen kinh hồn bạt vía. Hình ảnh Ông Ích Khiêm đích thân cưỡi ngựa, xông pha dưới làn mưa bom bão đạn bên dòng sông Cẩm Lệ, không chỉ là một lát cắt hào hùng của lịch sử, mà còn là biểu tượng bất diệt cho khí tiết của kẻ sĩ.
III. NHÂN CÁCH CƯƠNG TRỰC VÀ TƯ TƯỞNG CANH TÂN VƯỢT THỜI ĐẠI
Điều khiến hậu thế kính trọng Ông Ích Khiêm không chỉ nằm ở những chiến công hiển hách trên chiến trường, mà còn ở một nhân cách sống ngay thẳng, luôn đặt quyền lợi của dân tộc lên trên tư lợi cá nhân. Cuộc đời ông là minh chứng cho khí tiết của một kẻ sĩ không bao giờ khuất phục trước bóng tối của thói hư tật xấu.
1.Khí tiết cương trực và bản lĩnh đối diện với cường quyền
Ông Ích Khiêm nổi tiếng với bản tính “thẳng như ruột ngựa”. Trong bối cảnh quan trường thời Nguyễn, bắt đầu nảy sinh nhiều sự trì trệ, ông là một trong số ít những vị quan dám trực diện phê phán thói xu nịnh và thói tham nhũng của giới đình thần. Ông không ngần ngại vạch trần sự bất tài của các đại thần quyền cao chức trọng nếu họ làm điều gây hại đến vận nước. Chính vì sự “gai góc” này mà sự nghiệp của ông đầy rẫy những thăng trầm: nhiều lần bị giáng chức, thậm chí bị đày đi lao động khổ sai. Thế nhưng, lịch sử đã chứng minh giá trị của ông ,khi triều đình cứ mỗi lần gặp chiến sự nguy biến lại phải phục chức và triệu hồi ông ra cầm quân, bởi họ hiểu rằng tài năng và lòng trung trinh của ông là điều không thể thay thế.
2. Tư duy thực tiễn và tầm nhìn đổi mới quân sự
Sống trong giai đoạn đất nước suy vi và phải đối mặt với áp lực xâm lược từ phương Tây, Ông Ích Khiêm không rơi vào tư tưởng bảo thủ, giáo điều. Qua thực tế chiến đấu tại cửa biển Đà Nẵng, ông nhận thức rất rõ sự chênh lệch về trình độ kỹ thuật và khí tài giữa quân đội nước nhà với đối phương. Ông đã nhiều lần mạnh dạn tấu trình lên triều đình về việc cần phải thay đổi tư duy quân sự, học hỏi cách chế tạo súng ống, tàu bè hiện đại theo mẫu mã phương Tây để nâng cao năng lực phòng thủ. Những kiến nghị này cho thấy một trí tuệ sắc sảo, biết nhìn thẳng vào sự thật để tìm con đường tự lực tự cường. Ông được ghi nhận là một trong những người đặt nền mống đầu tiên cho tư duy canh tân tại Việt Nam thời bấy giờ.
3. Sự nhất quán giữa đạo đức cá nhân và trách nhiệm trước vận mệnh đất nước
Điểm đặc biệt ở Ông Ích Khiêm chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa phẩm hạnh cá nhân và trách nhiệm với dân tộc. Sự cương trực của ông không phải là sự ngông cuồng cá nhân, mà xuất phát từ nỗi trăn trở sâu sắc trước vận mệnh đất nước. Ông chấp nhận sự cô độc trong hàng ngũ quan lại, chấp nhận những hình phạt khắc nghiệt để bảo vệ lẽ phải và sự thật. Đối với ông, danh lợi có thể mất nhưng nhân cách và niềm tin của nhân dân dành cho mình thì không bao giờ được phép đánh đổi. Chính sự nhất quán giữa lời nói và hành động đã biến ông thành biểu tượng của đạo đức hành động, khiến quân sĩ và nhân dân luôn dành cho ông một sự kính trọng tuyệt đối, xem ông là chỗ dựa tinh thần vững chắc trong những giai đoạn biến động nhất của lịch sử vùng đất Đà Nẵng.
IV. Những năm cuối đời và giá trị đi sản tại Đà Nẵng
Năm 1884, Ông Ích Khiêm qua đời tại Bình Thuận trong sự tiếc thương của quân sĩ. Theo tâm nguyện, thi hài ông được đưa về an táng tại quê nhà Phong Lệ.Sự ra đi của ông không phải là sự kết thúc, mà là sự bắt đầu của một huyền thoại về lòng trung trinh và khí tiết bất khuất.
1.Di tích lăng mộ: Biểu tượng của cốt cách võ tướng
Hiện nay,lăng mộ Ông Ích Khiêm tại Đà Nẵng đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia vào ngày 12 tháng 7 năm 2001, bởi Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), là nơi tôn vinh vị danh tướng tài ba, có công lớn trong việc bảo vệ đất nước thời Nguyễn. Ngôi mộ được xây dựng theo hình bát giác độc đáo, bao quanh bởi các bức bình phong và trụ biểu uy nghiêm, tạo nên một không gian tâm linh mang đậm dấu ấn phong thái của một bậc võ tướng.Hình tượng này không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là minh chứng cho sự tôn vinh của nhân dân đối với một người con đã dùng cả cuộc đời để bảo vệ từng tấc đất quê hương
2. Sự truyền nối tinh thần yêu nước trong dòng họ
Một điểm đặc biệt trong cuộc đời và sự nghiệp của Ông Ích Khiêm là sự kế thừa truyền thống gia đình rất rõ nét. Tinh thần cương trực và lòng yêu nước của ông đã có ảnh hưởng trực tiếp đến người cháu nội là chí sĩ Ông Ích Đường. Tiếp nối con đường của ông nội, Ông Ích Đường đã trở thành nhân vật nòng cốt trong phong trào chống thuế năm 1908 tại miền Trung và hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.Sự hy sinh này đã tạo nên một truyền thống đấu tranh bền bỉ của gia tộc họ Ông trên mảnh đất Cẩm Lệ, đóng góp vào bảng vàng lịch sử của thành phố Đà Nẵng trong những giai đoạn chống ngoại xâm.
3. Sự hiện diện của danh tướng trong đời sống hiện đại
Ngày nay, danh tướng Ông Ích Khiêm vẫn hiện diện một cách gần gũi trong đời sống xã hội tại Đà Nẵng. Tên của ông được đặt cho một trong những trục đường chính của thành phố và nhiều ngôi trường phổ thông có bề dày thành tích. Khu di tích lăng mộ của ông tại Cẩm Lệ đã trở thành một địa chỉ đỏ, nơi diễn ra các lễ báo công, giáo dục truyền thống lịch sử cho học sinh, sinh viên và là điểm đến hành hương của những người trân trọng giá trị lịch sử dân tộc.
Hình ảnh vị tướng tài ba gắn liền với dòng sông Cẩm Lệ không chỉ thuộc về quá khứ, mà đã trở thành một phần linh hồn của thành phố Đà Nẵng. Khí chất của ông vẫn chảy mãi trong huyết quản của người dân Đà Nẵng, nhắc nhở chúng ta về một nhân cách sống trọn vẹn với lẽ phải, với dân tộc và với mảnh đất quê hương thân yêu.
V. LỜI KẾT
Danh tướng Ông Ích Khiêm không đơn thuần là một nhân vật đã ngủ yên trong những trang sử cũ. Cuộc đời ông chính là hiện thân cho những giá trị cốt lõi nhất của con người Đà Nẵng: trí tuệ, bản lĩnh kiên cường và một tấm lòng luôn đau đáu với vận mệnh dân tộc. Đứng trước ngôi mộ cổ hình bát giác, chúng ta không chỉ cảm nhận được sự hiện diện của một vị tướng, mà còn thấm thía sâu sắc bài học về lòng tự tôn và khí tiết của một kẻ sĩ chân chính.
Trong dòng chảy của thời đại mới, khi Đà Nẵng đang vươn mình mạnh mẽ trở thành một biểu tượng của sự đổi mới và phát triển, những giá trị mà Ông Ích Khiêm để lại vẫn vẹn nguyên sức sống. Đó là lời nhắc nhở rằng: sự phát triển của một vùng đất phải luôn song hành với việc giữ gìn bản sắc và khí phách của cha ông. Khí tiết ngay thẳng, tư duy đổi mới của cụ Ông Ích Khiêm chính là ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ hôm nay.
Việc hiểu đúng, trân trọng và phát huy di sản của những bậc tiền nhân như danh tướng Ông Ích Khiêm không chỉ là trách nhiệm, mà còn là niềm tự hào của mỗi người dân Đà Nẵng. Đó là cách thực tế nhất để chúng ta viết tiếp những trang sử mới, xây dựng quê hương giàu đẹp nhưng vẫn đậm đà cốt cách, xứng đáng với mảnh đất của một gia tộc trung liệt và một vị tướng lừng danh thời triều Nguyễn.
