Danh tướng Phạm Thế Hiển – Tiến sĩ, Tham tán Quân thứ Gia Định, người sát cánh cùng Nguyễn Tri Phương trong trận huyết chiến Đại đồn Chí Hòa (1803 – 1861).
Một tấm gương danh thần kiên trung, nhà chính trị - quân sự quật cường của triều Nguyễn và là biểu tượng bất tử cho chí khí xả thân bảo vệ đất Nam trong giai đoạn đầu chống thực dân Pháp chính là Danh tướng Phạm Thế Hiển – Tiến sĩ, Tham tán Quân thứ Gia Định, người sát cánh cùng Nguyễn Tri Phương trong trận huyết chiến Đại đồn Chí Hòa (1803 – 1861).
Xuất thân khoa bảng và bậc danh thần triều Nguyễn
Phạm Thế Hiển (sinh năm 1803, quê ở làng Luyến Khuyết, nay thuộc huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình) sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học.
Năm 1828, ông đỗ Cử nhân và năm 1829 đỗ Tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân thời Vua Minh Mạng, nên dân gian trân trọng gọi ông là "Ông Nghè Luyến Khuyết".
Bước vào chốn quan trường, ông nổi tiếng là vị quan liêm chính, cương trực, tinh thông cả việc văn lẫn việc binh. Dưới thời Vua Tự Đức, ông được triều đình hết sức tin cẩn, kinh qua nhiều trọng trách lớn như Tham tri bộ Binh, Tham tri bộ Hình, Tuần phủ Gia Định, Thự Tổng đốc hai tỉnh Gia Định - Biên Hòa.
Sát cánh cùng Nguyễn Tri Phương tại mặt trận Đà Nẵng (1858 – 1860)
Tháng 9 năm 1858, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), Phạm Thế Hiển (lúc đó đang làm Tổng đốc Định Biên) được triều đình cử làm Tham tán Đại thần Quân thứ Quảng Nam, làm Phó tướng sát cánh cùng Tổng chỉ huy Nguyễn Tri Phương.
Tại chiến trường Đà Nẵng, hai ông đã phối hợp ăn ý, thực hiện chiến thuật "lấy thủ làm chiến", lập tuyến đồn lũy phòng thủ kiên cố kết hợp tập kích tiêu hao sinh lực địch. Kế sách này đã cầm chân và làm thất bại hoàn toàn chiến lược "đánh nhanh thắng nhanh" của quân xâm lược suốt hơn một năm trời.
Huyết chiến Đại đồn Chí Hòa và khí tiết anh hùng (1861)
Cuối năm 1860, tình hình Nam Kỳ trở nên vô cùng căng thẳng khi quân Pháp dồn lực tấn công Gia Định. Triều đình nhà Nguyễn tiếp tục bổ nhiệm Phạm Thế Hiển giữ chức Tham tán Quân thứ Gia Định để cùng Nguyễn Tri Phương gia cố phòng thủ.
Tại Gia Định, ông tích cực xông pha xuống các địa phương chiêu mộ dân binh, tổ chức tập luyện vũ khí, đồng thời cùng Nguyễn Tri Phương dốc sức xây dựng Đại đồn Chí Hòa – công trình phòng thủ quy mô và kiên cố bậc nhất lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.
Ngày 23 đến 25 tháng 2 năm 1861, tướng Pháp Charner huy động lực lượng khổng lồ gồm hơn 8.000 quân cùng đại bác và tàu chiến mở cuộc đại tấn công vào Đại đồn Chí Hòa:
Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt suốt hai ngày đêm. Khi chủ tướng Nguyễn Tri Phương bị thương nặng và Tán lý Nguyễn Duy hy sinh tại trận, Phạm Thế Hiển đã một mình tả xung hữu đột, trực tiếp đốc chiến chỉ huy quân sĩ bắn trả mãnh liệt.
Trước hỏa lực áp đảo của kẻ thù, để bảo toàn lực lượng, ông bình tĩnh tổ chức y tế chuyển chủ tướng Nguyễn Tri Phương và lính bị thương về căn cứ dự bị, rồi chỉ huy quân sĩ rút về Biên Hòa củng cố tuyến phòng thủ mới.
Chết vì nợ nước, danh thơm ngàn thu
Sau thất thủ tại Chí Hòa, trong bối cảnh quân cờ kiệt quệ và tâm hận giặc sâu sắc, Vua Tự Đức triệu Phạm Thế Hiển về kinh đô Huế để giải trình tình hình chiến sự.
Trên đường trở ra Huế, khi đến địa phận tỉnh Phú Yên, do kiệt sức sau những ngày vất vả gian lao trên chiến trường kết hợp lâm bệnh nặng, ông đã trút hơi thở cuối cùng vào tháng 7 năm 1861, hưởng thọ 58 tuổi.
Nghhe tin ông qua đời, nhân dân và sĩ phu cả nước vô cùng thương tiếc. Văn thân Nam Kỳ đã tiễn biệt ông bằng những lời ca ngợi đầy tôn kính: "Làm quan võ không sợ chết, làm quan văn không tham tiền, lòng chỉ mong cho thiên hạ thái bình".
Di sản và sự tôn kính của hậu thế
Để ghi nhớ công lao to lớn của vị danh tướng kiên trung, tên của Phạm Thế Hiển đã được trân trọng đặt cho nhiều tuyến đường lớn và trường học trên khắp cả nước (tiêu biểu như con đường Phạm Thế Hiển dài huyết mạch tại Quận 8, TP. Hồ Chí Minh).
Phạm Thế Hiển mãi mãi là tượng đài sáng ngời về lòng trung trinh ái quốc, tài năng chỉ huy quân sự và tinh thần xả thân vì độc lập, chủ quyền của dân tộc Việt Nam.
