Danh tướng Trần Khánh Dư với chiến thắng Vân Đồn năm 1288

Cách đây 738 năm, một trận phục kích đường biển của quân đội nhà Trần do danh tướng Trần Khánh Dư chỉ huy đã tiêu diệt và bắt hầu hết đoàn thuyền lương do tướng Trương Văn Hổ chỉ huy trong kháng chiến chống giặc Nguyên Mông lần thứ ba (1287-1288), góp phần quan trọng làm thất bại cuộc xâm lược của nhà Nguyên, đó là trận Vân Đồn (tháng 1/1288).

Danh tướng Trần Khánh Dư với chiến thắng Vân Đồn đầu năm 1288 (ảnh minh hoạ)

Cuối năm 1287, quân Nguyên Mông chia làm nhiều cánh, tiến đánh nước Đại Việt bằng cả đường bộ và đường thủy. Phó đô tướng quân Trần Khánh Dư được nhà vua tin tưởng giao chỉ huy đạo quân chặn đường tiến và tiêu diệt cánh quân thủy do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy.

Quân Nguyên Mông sau khi đã vượt qua được các cửa ải tiền tiêu ở Mũi Ngọc (Móng Cái) và Vân Đồn, chúng chủ quan cho rằng quân Đại Việt đã bị đánh bại và đang rút chạy nên thúc nhau theo sông Bạch Đằng tiến sâu vào hợp với cánh quân bộ ở Vạn Kiếp theo đúng kế hoạch đã vạch sẵn.

Lúc này, nhận được tin cấp báo Vân Đồn và một số vị trí quan trọng khác đã rơi vào tay giặc, nhà vua nổi giận sai người xuống Vân Đồn triệu Trần Khánh Dư về để hỏi tội. Nhận được chiếu chỉ, Trần Khánh Dư xin với viên Trung sứ: “Lấy quân luật mà xử, tôi xin chịu tội nhưng xin ngài hoãn cho vài ba ngày để lập công chuộc tội rồi sẽ chịu búa rìu cũng chưa muộn”.

Diễn xướng “Thế trận Vân Đồn” tái hiện Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư trước trận đánh lịch sử trên dòng sông Mang năm 1288.

Trên cơ sở phân tích thế trận và dự báo các tình huống một cách chính xác, Trần Khánh Dư phán đoán đoàn thuyền chở 17 vạn thạch lương của Trương Văn Hổ đang đi phía sau đội hình không có quân lính chiến yểm hộ, nên đã quyết định thu gom số quân còn lại, bố trí một trận địa phục kích kéo dài từ sông Mang (Vân Đồn) tới Lục Thủy đợi đoàn thuyền lương của địch.

Quả đúng như dự đoán của Trần Khánh Dư, cả đoàn thuyền lương của địch đi lọt vào đúng trận địa phục kích của quân Đại Việt. Chỉ chờ có vậy, Trần Khánh Dư ra lệnh cho quân sĩ xung trận.

Không có thuyền chiến đi cùng bảo vệ, đoàn thuyền lương của địch nhanh chóng bị quân của Trần Khánh Dư tiêu diệt, nhiều thuyền cùng một số lượng lớn quân lương bị nhấn chìm. Tướng giặc là Trương Văn Hổ thoát chết bỏ chạy tháo thân trên một chiếc thuyền nhỏ qua đảo Hải Nam.

Nhận tin chiến thắng từ Vân Đồn cấp báo về, nhà vua rất đỗi vui mừng mà rằng: “Cái mà quân Mông Nguyên trông chờ là ở thuyền lương và khí giới, nay những thứ đó đã bị ta bắt được. Có lẽ chúng không còn xoay xở được nữa”. Quả đúng như vậy! Bị cắt mất nguồn hậu cần, quân Nguyên Mông rơi vào thế túng quẫn, sức chiến đấu suy giảm nhanh chóng, tâm lý hoang mang, thiếu nhuệ khí lan tràn... để rồi cuối cùng buộc phải rút lui khỏi Đại Việt.

Hàng năm Lễ hội truyền thống Vân Đồn đều được địa phương long trọng tổ chức, để tưởng nhớ công lao to lớn của Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư và quân dân nhà Trần trong trận đánh vang dội trên dòng sông Mang lịch sử

Chiến thắng Vân Đồn in đậm dấu ấn chỉ huy mưu lược và công lớn của Trần Khánh Dư. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho biết: “Khánh Dư biết quân giặc đã qua, thuyền vận tải ắt theo sau nên thu thập tàn binh đợi chúng. Chẳng bao lâu đoàn thuyền tải quả nhiên đến. Khánh Dư đánh bại chúng, bắt được quân lương, khí giới của giặc nhiều không kể xiết, tù binh cũng rất nhiều. Ông lập tức sai chạy ngựa mang thư về báo với nhà vua. Thượng hoàng tha cho tội trước, không hỏi đến nữa”. Còn sử thần Ngô Thì Sĩ thì ca ngợi: “Trận thắng ở Vân Đồn rất kỳ diệu và là căn bản của thắng lợi trên sông Bạch Đằng sau đó. Trận thắng ở Vân Đồn là chẹt con hổ mà cướp lấy mồi... Mưu tính hiệu và công thắng địch của Trần Khánh Dư cũng vĩ đại thay”.

Tháng 4/1288, chiến thắng Bạch Đằng lịch sử kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba của quân dân Đại Việt. Ngày cả nước ca khúc khải hoàn, Trần Khánh Dư đã được phong chức Phiêu kỵ Thượng tướng quân (một chức chỉ dành phong cho các hoàng tử nhưng vì Trần Khánh Dư đã được nhận làm con nuôi của vua nên được hưởng ân sủng này).