ĐÀO DUY TỪ – TỪ NGƯỜI LẬN ĐẬN ĐẾN MƯU THẦN TÀI BA CỦA CHÚA NGUYỄN

Đào Duy Từ (1572-1634) là nhà quân sự, danh thần thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Chỉ vỏn vẹn gần 8 năm phò Chúa Sãi từ 1627 đến 1634 nhưng Đào Duy Từ đã khắc hoạ hình ảnh đặc dị một người thầy của Chúa Sãi, một kiệt tướng, một chính trị gia, một chiến lược gia, một kiến trúc gia, một kỹ thuật gia, một nghệ sư tài hoa, một học giả, cũng như là người góp phần quan trọng định hình được nhà nước, địa lý và bản sắc Đàng Trong. Nhà Nguyễn công nhận ông là đệ nhất khai quốc công thần và thờ ông ở Thái miếu.

Đào Duy Từ quê ở xã Hoa Trai, huyện Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Cha ông là Đào Tá Hán, một người làm nghề xướng ca. Theo quy định ngặt nghèo của triều đình Lê - Trịnh bấy giờ, con cái nhà xướng ca bị coi là "xướng ca vô loài", không được đi thi.

Dù tài năng thiên bẩm, học rộng biết mười, Đào Duy Từ đã bị tước quyền thi cử chỉ vì xuất thân. Nỗi uất hận của một kẻ sĩ có tài mà không có đất dụng võ đã thôi thúc ông thực hiện một quyết định táo bạo: Nam tiến để tìm minh chủ.

Năm 1625, Đào Duy Từ trốn vào Đàng Trong. Ông đi tìm chúa Nguyễn nhưng đến nơi thì không gặp do chúa đã đi xa để kinh lý. Hết tiền tiêu, Duy Từ phải tìm đường khác. Ông dò được là Khám lý Trần Đức Hòa vốn là một thân tín của chúa Nguyễn nên đi đến Quy Nhơn để kiếm cơ lập thân, ông ẩn mình làm nghề chăn trâu chờ thời.

Chính sử ghi lại rằng, trong thời gian chăn trâu, ông đã bộc lộ tài năng phi thường qua những bài thơ, bài phú đầy chí khí như Ngọa Long Cương vãn (ví mình như Gia Cát Lượng). Trần Đức Hòa nhận ra đây là bậc kỳ tài, đã gả con gái cho và tiến cử ông lên Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.

Khi gặp Chúa Sãi, Đào Duy Từ đã trình bày một tầm nhìn chiến lược vĩ đại để đối phó với Đàng Ngoài. Chúa Sãi vừa kinh ngạc vừa mừng rỡ, phong ông làm Nội tán, tước Lộc Khê hầu, coi như bậc thầy.

Giai thoại nổi tiếng nhất về mưu lược của ông là việc giúp Chúa Sãi trả lại sắc phong cho Chúa Trịnh. Ông cho làm một chiếc mâm hai đáy, giấu tờ sắc phong của Chúa Trịnh bên trong và bên trên bày lễ vật kèm một bài thơ ẩn ngữ: "Mâu phi vô dịch/Mịch phi kiến tích/Ái lạc tâm trường/Lực lai dương địch”

Chúa Trịnh nhờ người giải mã ra thành 4 chữ: "Dư bất thụ sắc" (Ta không nhận sắc). Chúa Trịnh cho bổ đôi mâm ra thì thấy bên trong có để tờ sắc phong đã ban cho chúa Nguyễn trước kia. Khi Chúa Trịnh hiểu ra cho người đuổi theo thì sứ giả đã đi xa. Đây chính là tuyên ngôn độc lập đầu tiên của họ Nguyễn với họ Trịnh.

Công lao lớn nhất của Đào Duy Từ đối với xứ Đàng Trong chính là việc chỉ huy xây dựng hệ thống phòng thủ kiên cố tại Quảng Bình: Hệ Thống Luỹ Thầy “Vạn Lý Trường Thành” của Việt Nam - Một hệ thống thành lũy bằng đất cực kỳ kiên cố, kết hợp với địa hình sông ngòi hiểm trở.

Nhờ có hệ thống lũy này, quân Nguyễn dù ít hơn nhưng đã chặn đứng nhiều cuộc tấn công quy mô lớn của quân Trịnh trong suốt gần 50 năm, giúp Đàng Trong yên ổn để phát triển kinh tế và mở mang bờ cõi về phía Nam.

Không chỉ là nhà quân sự, Đào Duy Từ còn để lại di sản văn hóa đồ sộ:

• Hổ trướng khu cơ: Cuốn sách lý luận quân sự đầu tiên của Việt Nam, dạy về cách dàn trận, sử dụng vũ khí và hỏa khí.

• Nghệ thuật Tuồng (Hát Bội): Ông được tôn là vị tổ nghề của hát bội ở Đàng Trong khi kết hợp các điệu múa truyền thống vào sân khấu dân gian.

Năm 1634, Đào Duy Từ lâm bệnh nặng và qua đời, hưởng thọ 62 tuổi. Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên vô cùng thương tiếc, đích thân đến thăm và phong tặng ông là Khai quốc công thần.

Theo Tôn Thất Thọ: “Nhân dân nhiều thế hệ đã không có ý gì chê trách ông không trung thành với vua Lê chúa Trịnh; cũng không một ai nghĩ rằng ông đã giúp chúa Nguyễn vì ý đồ cát cứ chia cắt giang sơn, tất cả đều quý trọng ông ở một điểm: Ông là một tài năng kiệt xuất và là một vị quan có nhân cách hiếm có của lịch sử nước nhà."

Từ đó đến nay, tại Việt Nam có hàng trăm đường phố và trường học ở khắp các địa phương được đặt theo tên ông để ca ngợi.

Hậu duệ Đào Duy Từ có:

Đào Duy Mưu (tức Đô đốc Mưu), cháu đời thứ 7, tướng Nhà Tây Sơn, từng dẫn quân đánh trận Đống Đa năm 1789.

Thiệu Quang Hầu Đào Duy Mẫn, Hạc Toán Hầu Đào Duy Niệm, Xuân Quang Hầu Đào Duy Tàng (cháu đời thứ 7) theo phò tá Chúa Nguyễn Ánh.

Đào Tấn, cháu đời thứ 9, quan nhất phẩm Thượng thư Bộ Binh, Thượng thư Bộ Hình, người có công phát triển nghệ thuật tuồng đời Nhà Nguyễn.